اَرز و اَرْج و آمْرُغ. مقدار باشد، فردوسی گفت:
بسنده کند زین جهان مرز خویش
بداند مگر مایه و ارز خویش.
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
در این بیت، «اَرْز» را نباید با «اَرج» یکی گرفت؛ و نیز «مَرْز» در مصراع نخست معنای دیگری دارد. بیت چنین است:
بسنده کند زین جهان مرزِ خویش
بداند مگر مایه و ارزِ خویش
۱. معنی بیت
در اینجا:
مَرْزِ خویش = حدود و قلمرو و بهرهٔ خویش از این جهان
مایه = سرمایه، بنیه، اصل و اسبابی که شخص در اختیار دارد
اَرْزِ خویش = ارزش و بهای خویش، قدر و اندازهٔ خویشتن
بنابراین معنی نزدیک بیت چنین است:
«از این جهان به همان اندازه و حدودی که نصیب اوست بسنده کند؛ و (در عین حال) مایه و ارزش خویش را بشناسد.»
یا آزادتر:
«آدمی باید به اندازهٔ بهره و توان خویش از جهان قانع باشد و قدر و ارزش واقعی خویشتن را بداند.»
نکتهٔ مهم این است که ارز در اینجا «زمین/قلمرو» نیست؛ «مرز» در مصراع اول قلمرو است و «ارز» در مصراع دوم به قدر و ارزش مربوط است.
۲. «ارز»، «ارج» و «آمُرغ»
این سه صورت را بهتر است از دید تاریخی جدا کنیم.
اَرْز
«ارز» در فارسی نو در ترکیبات و کاربردهایی مانند:
ارزیدن
ارزد
ارزنده
بهارزیدن
با مفهوم ارزش، بها و شایستگی ارتباط دارد.
در بیت فردوسی نیز همین خانوادهٔ معنایی مورد نظر است: ارزش و قدر.
اَرْج
«ارج» در فارسی نو به معنی:
بها، ارزش، قدر، منزلت
است.
از لحاظ تاریخی، «ارج» و «ارز» را نمیتوان صرفاً دو املای دلخواه یک واژه دانست؛ تاریخ تحول صامت پایانی و صورتهای میانهٔ ایرانی در این مسئله اهمیت دارد. در متون فارسی و فرهنگهای قدیم نیز صورتهای گوناگونی از این خانواده دیده میشود.
«آمْرُغ»
اگر منظورتان دقیقاً آمُرغ / آمْرُغ با همین ضبط است، این مورد بسیار جالبتر است؛ زیرا برای تعیین ریشهٔ پیشااسلامی آن باید صورت اصلی و مأخذی که واژه از آن گرفته شده مشخص باشد. «آمرغ» را نمیتوان صرفاً بر اساس شباهت آوایی با «ارج» و «ارز» همریشه اعلام کرد.
اگر منظورتان از «آمرغ» واژهای است که در پهلوی یا اوستایی به معنی «ارزش/بها» آمده، لطفاً مأخذ یا املای آن را بدهید؛ چون یک تفاوت کوچک در ضبط پهلوی میتواند ریشهشناسی را کاملاً عوض کند.
۳. یک نکتهٔ بسیار مهم دربارهٔ «خط پهلوی»
پرسش شما دربارهٔ اینکه نوشیروان، بزرگمهر، موبد موبدان، یا کرتیر این واژهها را چگونه مینوشتند، از نظر تاریخی بسیار دقیق است؛ اما باید سه دوره را از هم جدا کنیم:
| دوره | زبان | خط معمول |
|---|---|---|
| هخامنشی | پارسی باستان | خط میخی پارسی باستان |
| اشکانی | پارتی | پهلوی اشکانی |
| ساسانی | فارسی میانه | پهلوی ساسانی |
| پس از اسلام | فارسی نو | خط عربی ـ فارسی |
بنابراین اگر سؤال دربارهٔ نوشتهٔ زمان نوشیروان و کرتیر باشد، مناسبترین مقایسه فارسی میانه و خط پهلوی ساسانی است، نه خط پارسی باستان هخامنشی.
۴. چرا بازسازی املای پهلوی یک واژهٔ فارسی نو دشوار است؟
این نکته کلیدی است.
پهلوی الفبایی نیست که بتوان همیشه برای هر واژهٔ فارسی امروز یک «املای پهلوی» قطعی پیدا کرد.
خط پهلوی:
تعداد بسیار محدودی حرف متمایز داشت؛
چندین صامت مختلف میتوانستند با یک علامت نوشته شوند؛
فاصلهگذاری محدود بود؛
و مهمتر از همه، هُزوارشها / آرامینگاشتها به کار میرفتند.
برای مثال، کاتب ساسانی ممکن بود یک واژهٔ فارسی میانه را با حروف آرامی بنویسد ولی آن را به صورت فارسی میانه بخواند.
پس اگر بخواهیم بگوییم:
«کرتیر دقیقاً کلمهٔ ارز را اینگونه مینوشت»
باید نخست ثابت کنیم که صورت فارسی میانهٔ آن واژه در زمان ساسانی دقیقاً چه بوده و سپس املای آن را از شواهد کتیبهای یا متون پهلوی بازسازی کنیم.
۵. «مرز» در زبانهای ایرانی قدیم
«مرز» از آن واژههایی است که سابقهٔ ایرانی کهنی دارد و با مفهوم حد، سرحد و مرز میان دو قلمرو پیوند دارد.
در فارسی میانه صورتهایی از خانوادهٔ:
marz
وجود داشته و در فارسی نو نیز همین صورت تقریباً بدون تغییر عمده ادامه یافته است.
اما باید توجه داشت که نحوهٔ نوشتن marz در پهلوی الزاماً چیزی شبیه نوشتن سه حرف فارسی «م ر ز» نیست؛ چون نظام خط پهلوی قواعد و محدودیتهای خودش را دارد.
۶. اگر بخواهیم «ارز» را به خط پهلوی نشان دهیم
اینجا باید بین دو چیز فرق بگذاریم:
الف) بازسازی زبانشناختی
اگر صورت فارسی میانه را arz بازسازی کنیم، میتوان آن را به صورت حروف پهلوی بازسازی/نویسهگردانی کرد.
ب) املای مستند یک کتیبه
این کاملاً چیز دیگری است. برای ادعای «این همان املایی است که کاتب ساسانی به کار برده» باید شاهد مکتوب داشته باشیم.
به همین دلیل، ترجیح میدهم برای ارز یک شکل پهلوی را بدون ذکر مأخذ، بهعنوان «املای قطعی کرتیر» معرفی نکنم.
۷. و دربارهٔ پارسی باستان
اگر سؤال را به زمان هخامنشی ببریم، مسئله باز هم متفاوت میشود.
خط میخی پارسی باستان اساساً برای زبان هخامنشی طراحی شده بود و واژهٔ فارسی نو «ارز» را نمیتوان بدون واسطه به صورت یک کلمهٔ پارسی باستانی نوشت و بعد گفت «این همان واژهٔ فردوسی است».
باید ابتدا:
ارزِ فارسی نو ← صورت فارسی میانه ← صورت ایرانی باستانِ قابل اثبات
را بررسی کرد.
اگر در فارسی باستان واژهٔ دقیقاً همریشه و دارای شاهد وجود نداشته باشد، باید صریحاً بگوییم بازسازی تطبیقی است، نه «واژهٔ پارسی باستان».
یک نکتهٔ ظریف دربارهٔ فردوسی
از این بیت به تنهایی نمیتوان نتیجه گرفت که فردوسی واژه را به همان صورت و با همان معنایی که یک موبد ساسانی به کار میبرد، حفظ کرده است. فردوسی در فارسی دریِ سدهٔ چهارم و پنجم هجری میسراید، ولی بخش بزرگی از واژگانش میراث ایرانیِ بسیار کهن است؛ بنابراین ممکن است واژهای در شعر او ریشهٔ ایرانی پیشااسلامی داشته باشد، در حالی که صورت دستوری و املای آن کاملاً متعلق به فارسی نو باشد.
اگر بخواهید، میتوانم در مرحلهٔ بعد دقیقاً همین بیت را به شکل یک جدول ریشهشناسی تاریخی درآورم:
فارسی نو ← فارسی میانه (پهلوی ساسانی) ← پارتی/اوستایی ← ایرانی باستان
و برای «مرز، مایه، ارز، ارج، بسنده، جهان، خویش» جداگانه، صورت احتمالی/مستند هر کدام را با خط پهلوی، اوستایی و میخی پارسی باستان نشان دهم و در هر مورد مشخص کنم کدام شکل مستند و کدام شکل بازسازیشده است.
