فروار خانه ای باشد تابستانی بر بالا، فرالاوی گفت: آن کن که بدین وقت همی کردی هر سال
خزپوش و بکاشانه شو از صُفّه و فروار
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح و معنی قطعه
بیت مذکور روایتی تمثیلی یا حکایتگونه از گفتگوی میان انوشیروان (یا پادشاهی فرزانه) و وزیرش فرالاوی (یا بزرگمهر/موبد) است. معنای کلی آن این است که هنگام دگرگونی روزگار و سختیها، باید به شیوههای سنتی و خردورزانهای که پیش از آن در سالیان گذشته آزموده شده است، پناه برد. «فروار» به معنای ایوان، بالاخانه یا کوشکی است که در تابستان نشیمن خنک داشته باشد. «صُفّه» نیز ایوان و تختگاه است. مفهوم بیت چنین است که فرالاوی به پادشاه یا مخاطب پیشنهاد میکند همان کاری را که در این فصل و روزگار از سال همواره میکرده انجام دهد؛ یعنی جامه تابستانی بپوشد و از ایوان و بالاخانه به جایگاه امن و مأنوسِ خانه خویش برود تا از گزند آسیبها دور بماند.
واژگان پیشا اسلامی (ایرانی و انیرانی)
- فروار (Frowār / Frawār): واژهای اصیل ایرانی و پهلوی (مربوط به معماری باستان، به معنی ایوان، بالاخانه یا سقف بلند).
- صُفّه (Ṣuffa): واژهای با ریشه سامی (عربیشده صفة)، اما در بافت فرهنگ باستانی ایرانزمین رایج گشته و با معماری سنتی ساسانی پیوند خورده است.
- خزپوش (Xaz-pōš): ترکیبی از واژه پارسی باستان/میانه خز (نوعی پوست یا جامه نرم و گرانبها) و پوش (از ریشه پوشیدن).
- بکاشانه (Bokāšāna): ترکیبی از پسوند یا پیشوند سازند و واژه کاشانه (خانه، جایگاه زیست).
نگارش واژگان پارسی باستان با خط پهلوی (کتیبهای و کتابی)
اگر قرار بود این واژگان توسط نویسندگان دوره ساسانی (مانند کرتیر در کتیبهها یا دبیران دربار خسرو انوشیروان) نوشته شوند، خط پهلوی کتابی (پارسیک) یا پهلوی اشکانی و پهلوی کتیبهای به کار میرفت. سیستم نگارش پهلوی به دلیل داشتن حروف همخوان مشترک (هزوارشها و ابهام در نگارش مصوتها) به شکل زیر بازنمایی میشد:
- فروار: به پهلوی کتابی (Pahlavi): 𐭯𐭫𐭥𐭠𐭫 (p-l-w-𐭠-l / prwʾl یا prwʾr)
- خانه: به پهلوی کتابی: 𐭡𐭩𐭲𐭠 (byt' / bmtʾ به صورت هزوارش mnyt' یا به خط صریح پارسی میانه xʾn-k)
- تابستان: به پهلوی کتابی: 𐭲𐭠𐭥𐭮𐭲𐭠𐭭 (t-𐭠-w-s-t-𐭠-n / tāvistān)
- کاشانه: به پهلوی کتابی: 𐭪𐭠𐭬𐭠𐭭 یا با پسوند مکان به صورت kʾšʾn
سبک نگارش بزرگان ساسانی (انوشیروان، بزرگمهر و کرتیر)
- کرتیر (کتیبهنویس عصر ساسانی): اگر کرتیر این ابیات را بر سنگ نقش میکرد، از خط پهلوی کتیبهای سنگنبشتهای (Inscriptional Pahlavi) با حروف منفصل و زاویهدار استفاده میکرد که خوانش آن بسیار دشوارتر و نزدیک به ساختار زبان پارسی میانه کتیبهای (سنگنوشتههای کعبه زرتشت) است. املای کلمات کاملاً کهنگرایانه و منطبق بر مادی و پارسی باستان متأخر بود.
- بزرگمهر و دبیران دربار انوشیروان: در دربار خسرو انوشیروان (عصر طلایی تدوین متون پهلوی و ترجمه کلیله و دمنه)، متن بر روی پوست یا پاپیروس با خط پهلوی کتابی (Pahlavi Psalter / Book Pahlavi) نگاشته میشد. در این سبک، بسیاری از واژگان به صورت «هزوارش» (آرامینویسی به جای پارسیخوانی) نوشته میشدند؛ یعنی ممکن بود به جای کلمه پارسی، معادل آرامی آن نوشته شود اما به زبان پارسی میانه خوانده شود.
- سراینده پسا اسلامی: سراینده این قطعه در دوره اسلامی (قرون بعد از اسلام) از خط فارسی-عربی بهره برده است، اما به عمد یا از سر تسلط بر واژگان کهن، اصطلاحات معماری و پوشاکِ سنتیِ عصر ساسانی (مانند فروار و صفه) را زنده کرده است.
