کنور رعد بود، شاعر گوید:
بلرزید بازار و کوی از کنور تو گفتی که برق آتشی بد بروز مطلوب است شرح ومعنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟
شرح و معنی قطعه
- کَنور (کنور/تندر): ریشه در زبانهای ایرانی میانه و باستان دارد. در زبانهای باستانی ایران، اصوات مهیب آسمانی با واژگانی وابسته به غرش و جوشش توصیف میشدهاند.
- بازار: ریشهای در زبان پهلوی دارد (bāzār از ایرانی باستان vahā-čara به معنای جایگاه دادوستد).
- کوی: از واژگان اصیل ایرانی و پهلوی (kōy به معنای محله و برزن).
- کوه: از پارسی میانه (kōf) و پارسی باستان (kaufa-).
- صحرا: واژهای عربی (دخیل در متون پساسلامی)، اما سایر اجزای کلام ریشه ایرانی دارند.
- برق / آتش / طور: واژگان سامی و عربی هستند که در ادبیات دوره اسلامی زبان فارسی به وفور با واژگان اصیل آمیخته شدهاند.
- کوه: به پهلوی کتابی به صورت $kwp$ (خوانده شود: kōf) نگاشته میشد.
- بازار: به صورت $bʾzʾl$ یا $bʾcʾl$ نگاشته میشد.
- لرزیدن (لرزید): ریشه در پهلوی دارد و به صورت فعلهای حرکتی-حسی با ساختار پهلوی تحریر میگشت.
سبک نگارش در دستگاه دبیرخانه خسرو انوشیروان و به دست بزرگمهر حکیم، مبتنی بر خط «پهلوی کتابی» (دبیری) بود که در آن بسیاری از واژگان به صورت هزوارش (عربینوشتِ آرامی با خوانش پارسی) یا به خط اصیل پهلوی با تمام الحاقات نگاشته میشدند. کرتیر نیز در کتیبههای سنگین خود از «پهلوی کتیبهای» (مبتنی بر خط سنگنبشتههای حاجیآباد و نقش رستم) استفاده میکرد که حروف در آن منفصل، زاویهدار و با صلابت تمام تراشیده میشدند؛ سبکی کاملاً متفاوت با رویکرد شاعرانه و نرمِ متون پسااسلامی که در آن واژگان عربی و فارسی در هم آمیختهاند.
کنور. [ ک ُ / ک َ] (اِ) رعد برادر برق. (برهان). رعد.(فرهنگ رشیدی). رعد باشد و آن را «تندر» و «تندور» و... گویند. (جهانگیری). رعد باشد که آن را تندر و تندور و آسمان غریو و آسمان غرش نیز گویند. (انجمن آرا)(آنندراج). تندر و رعد. (ناظم الاطباء):
تو گفتی که برق آتشی زد به طور.
فرقدی (از فرهنگ رشیدی).
