- ریشه و تحول آوایی: این واژه از ایرانی باستان یا پهلوی مشتق شده است. پسوند «ـوُر» (-ūr) در زبانهای ایرانی برای ساخت نام پرندگان و جانوران بهکار میرود (مانند «گاوور» یا برخی نامهای دیگر جانوران). بخش نخست آن یعنی «زاغ» نیز به رنگ سیاه و سفید یا تیرهی پرنده اشاره دارد، مشابه نام خود زاغ یا پرندگان سیاهوسفید.
- کاربرد در لغتنامهها: در برخی فرهنگهای لغت و متون کهن، زاغور یا «زاغورک» به پرندهای درازپا و آبزی مانند لکلک یا مرغ ماهیخوار اطلاق شده است. همچنین در برخی گویشهای محلی ایران هنوز این نام یا مشتقات آن برای پرندگان بلندقد کنارآبزی شناخته است.
- لغت فرس اسدی طوسی:
کهنترین و مهمترین سند مکتوب برای این واژه است. اسدی طوسی در این فرهنگ لغت قرن پنجم هجری، «زاغور» را به معنای لکلک ثبت کرده است. - اشعار منوچهری دامغانی:
منوچهری در اشعار خود از این واژه بهره برده است؛ از جمله در بیت مشهور: - گر ندانی ز زاغور بلبل / بنگرش گاه نغمه و غلغل
- لغتنامه دهخدا:
با استناد به بیت منوچهری و متن لغتفرس، این واژه را ضبط و تحلیل کرده است.
- ریشه پهلوی/ایرانی میانه:
شکل ساختاری واژه ترکیبی از بخش زاغ (در پهلوی: zāγ) به همراه پسوند تصیغ یا نسبت/اسمساز -وُر (-ūr) است که در واژگان کهن ایرانی برای نامیدن جانوران و پرندگان کاربرد داشته است. - تحول احتمالی باستانی: در دورههای پیشااسلامی (پهلوی ساسانی یا حتی ایرانی باستان)، این ساختار دلالت بر پرندهای با ویژگیهای ظاهری زاغگونه یا سیاهوسفید (و بعدها به تعمیم، پرندگان درازپای کنارآبزی مانند لکلک) داشته است.
در برخی نسخ خطی قدیمیتر نیز گاه با تسامح آوایی به صورت «ظاقور» ضبط شده است، اما شکل اصیلترِ ثبتشده در فرهنگهای پیشین همان با «ز» (زاغور) است.
- فرهنگ واژههای اوستا و پهلوی (حاشیهنویسیهای پژوهشی بر لغتفرس):
پژوهشگرانی که نسخ کهن لغتفرس اسدی طوسی (مانند مصححان نامدار آن همچون عباس اقبال آشتیانی یا دبیرسیاقی) را تصحیح و حاشیهنویسی کردهاند، ریشه واژگانِ بخش پرندگان را با استناد به واژهنامههای زبان پهلوی (پارسیک) بررسی کردهاند. در این متون، ساختار واژه به ریشه پهلوی نام پرندگان و پسوندهای کهن اسمساز نسبت داده شده است. - فرهنگهای ریشهشناختی زبان فارسی (مانند اثر پل هورن و هنری هوبرت هوبشمن): در مطالعات اتیمولوژی زبانهای ایرانی (Etymological Dictionary of Persian)، واژگانی که در شعر شاعران قرن چهارم و پنجم (مانند منوچهری و اسدی) آمده و ریشه در زبانهای ایرانی میانه دارند، بر اساس تحولات آوایی از پهلوی ساسانی به فارسی دری تحلیل شدهاند.
- متون پهلوی و فرهنگ برهان قاطع (با نگاه تطبیقی):
در بررسی واژگان محلی و اصیل ایرانی که در فرهنگهای معتبر لغت نظیر برهان قاطع یا حاشیههای دهخدا بر اساس گویشهای کهن ضبط شدهاند، ریشه واژههای مربوط به جانوران با واژگان موجود در متون پهلوی (مانند فرهنگ پهلوی اثر مکنزی یا یادمانهای مانوی و زرتشتی پهلوی) مقایسه میشوند تا شکل پیشااسلامی واژه بازسازی شود.
۱. نمونه کاربرد در «لغتفرس» اسدی طوسی (منبع کهن)
- تعریف واژه: «زاغور: لکلک را گویند.»
- شاهد شعر (منوچهری دامغانی):گر ندانی ز زاغور بلبل / بنگرش گاه نغمه و غلغل
۲. نمونه تحلیل در لغتنامهها و منابع ریشهشناختی متاخر
- کتاب «اساس زبان فارسی» (Grundriss deriranischen Philologie) اثر پاول هورن و هاینریش هوبشمن: در این آثار کلان و مرجع در حوزه ریشهشناسی تاریخی، واژگانی که در شعر شاعران قرن چهارم و پنجم (مانند منوچهری) یا فرهنگهای کهن ثبت شده اما ریشه عربی یا ترکی ندارند، تحت عنوان واژگان اصیل ایرانیِ میانه یا باستان دستهبندی میشوند. شیوهٔ کار این منابع غربی این است که پسوندهای اسمسازِ ایرانی (مانند پسوند -ūr در نام جانوران در پهلوی و اوستایی) را در کنار بنهای واژگانِ رنگ و جانورشناسی بررسی میکنند.
- فرهنگهای ریشهشناختی زبان فارسی (مانند اثر هارولد بیلی - H. W. Bailey یا مکنزی): در پژوهشهای واژهشناختیِ بیلی (Dictionary of Khotan Saka یا مقالات متعدد او درباره ریشههای ایرانی) و یادداشتهای تطبیقیِ زبانهای ایرانی میانه، ساختارهای پسوندیِ مشابه برای نام پرندگان در گویشهای مختلف ایرانی (مانند ایرانی میانه غربی و شرقی) واکاوی شده است. در این متون غربی، نامهای پرندگان و جانوران که با پسوند «ـور» ختم میشوند (مانند برخی تطبیقهای پرندهشناسی در سغدی، پهلوی و خوارزمی)، به عنوان الگوهای کهنِ واژهسازی در دوران پیشااسلامی معرفی میشوند.
- همارزی واژگان: دهخدا واژه «زاغور» را مستقیماً در کنار لکلک، لقلق، بلارج و فالرغس قرار داده است که همگی نامهای کهن یا معادلهای این پرنده در فرهنگ لغتهای سنتی (مانند برهان قاطع و منتهی الارب) هستند.
- طائر آبی: توصیف پرنده به عنوان «طائر آبی» (پرنده آبزی) و ذکر واژگانی چون قعقع (که صوتی تقلیدی از صدای منقار لکلک است)، نشان میدهد که قدما شناخت درستی از رفتار زیستی و صدای این پرنده داشتهاند.
- حرام گوشت بودن: در فقه سنتی و کتب لغت، لکلک در زمره پرندگان وحشی حرامگوشت طبقهبندی شده است.
لکلک گوید که لک الحمد و لک الشکر
تو طعمه ٔ من کرده ای آن مار ژیان را.
لگلگ با کاف فارسی نیز آمده است . رجوع به لگلگ و لقلق و لقلق شود.
اللَّقْلَق أو اللَّقلاق أبو دحيج (الجمع: لقلالق) (الاسم العلمي: Ciconiidae) ويسمى في المنطقة المغاربية البلارج (باليونانية: Πελαργός) طائر من الطيور المهاجرة كبيرة الحجم ذات الأرجل الطويلة ترى أعشاشه فوق المآذن وأبراج الخطوط الكهربائية وقمم الأشجار العالية. تقتات اللقالق على الحشرات والضفادع والفئران الصغيرة وأفراخ الأفاعي.
ويتابعه المتخصصين لدراسة حركة طيرانه وترحاله عن طريق مراقبته ووضع حلقات معدنية حول أسفل رجله تحوي معلومات خاصة يتبادلونها لمساعدتهم لدراسة أحواله.
يستبشر به العامة ويحافظون على أعشاشه فلا يخربونها، وقد يعاني مهندسو الصيانة عند تكليف عمالهم وفنيهم برفع أعشاشه من على الخطوط الكهربائية التي كثيرا ما تسبب دوائر قصر كهربائية خصوصا في الشتاء عندما تبتل أغصان وقش العش، فتراهم لايرفعونها بل يعيدون ترتيبها وأبعادها قليلا عن الأسلاك الكهربائية.
يوجد منها 19 نوعاً، تتميز جميعها بالأرجل الطويلة، وأجنحة واسعة، وتستطيع الوصول بطيرانها إلى ارتفاعات عالية بالجو، وهي تنتشر في معظم أنحاء العالم، أبرزها اللقلق الأبيض.
هجرة اللقلق ومميزاته
أعداد كبيرة من طائر اللقلق توقفت عن الهجرة وذلك بسبب ارتفاع درجة حرارة كوكب الأرض. وأوضح مولينا أن طائر اللقلق الأبيض طويل الساقين والعنق والمنقار وهو من الطيور التي يعشقها الإسبان وقد بلغت أعدادها في أحدث إحصاء لها وكان ذلك العام 2004 م، 33 ألف زوج، اللقلق طائر جميل يملك عينين رائعتين تساعدانه على رؤية ممتازة أثناء الطيران، كذلك له منقار طويل ومستقيم، يستطيع أن يلتقط به الأسماك والضفادع وبعض الحشرات بسهولة، عندما يطير اللقلق يستطيع أن يميز وجهته ويمكنه بحس الاتجاه أن يسافر إلى المكان الذي يريد دون أن يضيع.
الفصائل
تشمل لقالق شرقي أوروبا الأخرى أبا سعن واللقلق الأسود، واللقلق ذا العنق الصوفي. يعيش لقلق ماغوري ولقلق جابيرو في أمريكا الوسطى وأمريكا الجنوبية. وينمو الجابيرو إلى ارتفاع 1،5م ويزيد طول جناحه على مترين.
يعيش لقلق الغابة، وكان يسمى في السابق أبو منجل الغابة، في مستنقعات شجر السرو في فلوريدا بالولايات المتحدة، كما يعيش في المناطق الساحلية بأمريكا الوسطى والجنوبية. ويبلغ ارتفاع هذا الطائر الكبير الأبيض ما يزيد على المتر قليلاً. ويغلب اللون الأسود على جانبي جناحيه السفليين وعلى ريش الذيل.
- عائلة (أي تحت رتبة) لقلقية Ciconiidae
- جنس Ephippiorhynchus :
- جنس Jabiru
- جنس Leptoptilos
انظر أيضاً
مراجع
- IOC World Bird List Version 6.3 (بالإنجليزية), 21 Jul 2016, DOI:10.14344/IOC.ML.6.3, QID:Q27042747
- IOC World Bird List. Version 7.2 (بالإنجليزية), 22 Apr 2017, DOI:10.14344/IOC.ML.7.2, QID:Q29937193
- World Bird List: IOC World Bird List (بالإنجليزية) (6.4th ed.), International Ornithologists' Union, 2016, DOI:10.14344/IOC.ML.6.4, QID:Q27907675
- أمين المعلوف (1985)، معجم الحيوان (بالعربية والإنجليزية) (ط. 3)، بيروت: دار الرائد العربي، ص. 64، OCLC:1039733332، QID:Q113643886
- محمد خير أبو حرب (1985)، المعجم المدرسي، مراجعة: ندوة النوري (ط. 1)، دمشق: وزارة التربية، ص. 953، OCLC:1136027329، QID:Q116176016
- أحمد شفيق الخطيب، المحرر (2003). معجم الشهابي في مصطلحات العلوم الزراعية (بالعربية والإنجليزية واللاتينية) (ط. 5). بيروت: مكتبة لبنان ناشرون. ص. 135. ISBN:978-9953-10-550-5. OCLC:1158683669. QID:Q115858366.
- عبد الخالق رمضان الشيخ (2004). القاموس البيطري: إنجليزي عربي بالصور والرسومات الإيضاحية والجداول (بالعربية والإنجليزية). القاهرة: مكتبة شهوان للطباعة. ص. 12. ISBN:978-977-6099-13-5. OCLC:4770441762. QID:Q125605472.
| ضبط استنادي: وطنية |
|
|---|
لکلک پرندهای بزرگ با پاها و گردن دراز و نوک بلند و راست میباشد که آهسته به پرواز در میآید و در حال پرواز پاها و گردن را کشیده و اندکی رو به پایین نگه میدارد. لک لکها آرام و کند راه میروند، نر و ماده همشکلند. روی درختها، صخرهها یا ساختمانها آشیانه میسازند. لکلکها یک تیره از راستهٔ لکلکسانان هستند و گونههای مختلفی دارند. طول بدن لکلکهای ساکن ایران بین ۹۵ تا ۱۰۵ سانتیمتر است.
گونههای زنده
- سرده لکلکهای نوکزرد
- لکلک شیری، Mycteria cinerea
- لکلک نوکزرد، Mycteria ibis
- لکلک رنگین، Mycteria leucocephala
- لکلک جنگلی، Mycteria americana
- سرده لکلک شکافنوک
- لکلک شکافنوک آسیایی، Anastomus oscitans
- لکلک شکافنوک آفریقایی، Anastomus lamelligerus
- سرده لکلکهای راستین
- لکلک شکمسفید، Ciconia abdimii
- لکلک گردنپشمی، Ciconia episcopus
- لکلک توفان، Ciconia stormi
- لکلک ماگوآری، Ciconia maguari
- لکلک خاوری، Ciconia boyciana (formerly in C. ciconia)
- لکلک سفید، Ciconia ciconia
- لکلک سیاه، Ciconia nigra
- سرده لکلکهای نوکزینی
- لکلک گردنسیاه، Ephippiorhynchus asiaticus
- لکلک نوکزینی، Ephippiorhynchus senegalensis
- سرده Jabiru
- لکلک گردنکلفت، Jabiru mycteria
- سرده لکلکهای گرمسیری
- استخوانخور کوچک، Leptoptilos javanicus
- استخوانخور بزرگ، Leptoptilos dubius
- لکلک مردارخوار، Leptoptilos crumeniferus
تغذیه
لکلکها از ماهیها، دوزیستان، حلزونها و غیره تغذیه میکنند.
لکلک سفید
لکلک سفید پرندهای به طول ۱۰۵ سانتیمتر است. این پرنده بهوسیله پر و بال سفید، شاهپرهای بالی سیاه براق، گردن دراز، منقار و پاهای دراز برنگ سرخ و روشن به آسانی تشخیص داده میشود. روی درختها و ساختمانها مینشیند و در این حالت اغلب یک پای خود را جمع میکند. آرام و با تأنی راه میرود. در پرواز آهسته بال میزند و اغلب بالباز اوج میگیرد و در ارتفاع زیاد پرواز مینماید. طرح بدن در حال پرواز با گردن دراز کشیده آن را از حواصیل، پلیکان و کرکس مشخص میکند. به صورت گلههای نامنظم مهاجرت میکند. زود انس میگیرد.
لکلک سیاه
لکلک سیاه به طول ۹۵ سانتیمتر پر وبالش سیاه براق است با جلای زرشکی و سبز و سطح شکمی سفید، منقار، دور چشم و پاهایش سرخ رنگ است. پرندهای است تک زی ودیر انس به تنهائی یا دسته جمعی مهاجرت میکند. مهاجر تابستانه عبوری و زمستانه غیر معمول است. در مناطق دور از دسترس در کوههای البرز، کوههای شمال خراسان، کوههای زاگرس و ارتفاعات کرمان جوجهآوری داشته و در امتداد رودهای دائمی جنوب ایران زمستانگذارنی میکند.
لکلک ماداگاسکار
لکلک ماداگاسکار به طول ۵۰ سانتیمتر، بومی جنگلهای ماداگاسکار میباشد.
زیستگاه
زیستگاه بیشتر لکلکها تالابها و مناطق پر درخت و جنگلی و علفزارها است.
نگارخانه
لکلک رنگین (Mycteria leucocephala)
لکلک گردنسیاه (Ephippiorhynchus asiaticus)
لکلک گردنپشمی (Ciconia episcopus) همراه اکراس سرسیاه
لکلک سبز (لکلک آفریقایی -Leptoptilos crumeniferus)
_near_Hodal_I_Picture_2021.jpg)
_with_Black-headed_Ibises_W2_IMG_9730.jpg)
پانویس
منابع
- دکتر:، العلوی، هادی، «(عالم الطیور والحیوانات) »، دارالعودة، بیروت، لبنان، چاپ پنجم سال ۱۹۹۸ میلادی به (عربی).
- عطاءالله، سمیر، (موسوعة المعلومات العامة) . دار عطاءالله للنشر والتوزیع، بیروت، لبنان، چاپ هشتم، سال انتشار ۱۹۸۴ میلادی به (عربی).
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Stork». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی.
- BIRDS of IRAN (پرندههای ایران)
 | این یک مقالهٔ خرد پرندگان است. میتوانید با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
