مهر. نام خورشید است، فردوسی گوید:
چو از چرخ گردنده بفروخت مهر
بسیار است روی زمین را بِچِهر. مطلوب است شکل و نگارش وازه های پارسی باستان این بیت؟
ریشهشناسی و شکل باستانی دو واژهٔ «مهر» (به معنای خورشید) و «چهر» (به معنای چهره، رخسار، نژاد یا اصل) در زبانهای ایرانی باستان (اوستایی و پارسی باستان) به شرح زیر است:
۱.
- ریشه و شکل هندواروپایی:
$*\text{mitrá-}$ (به معنای پیمان، قرارداد و بعدها نام ایزد فروغ و خورشید). - اوستایی:
$(\text{miθra-})$ - پارسی باستان:
$(\text{mi-$\theta$-r-a-}$ یا $)($\text{misa-})$ / در کتیبههای هخامنشی مستقیماً به معنای خورشید نیآمده، اما در فارسی میانه به صورت $(\text{mihr})$ و در پارسی دری به شکل «مهر» درآمده است. - واژهٔ همخانوادهٔ دیگر برای خورشید در پارسی باستان:
$(\text{hvar-})$ (اوستایی: $\text{hvarə}$، پهلوی: $(\text{xwaršēd})$ / خورشید).
۲.
- ریشه و شکل هندواروپایی:
$*\text{kʷitrós}$ (آشکار، نمایان، رنگ و رخسار) - اوستایی:
$(\text{ciθra-})$ (به معنای تخمه، نژاد، اصل، چهره و سیما) - پارسی باستان:
$(\text{c-i-$\theta$-r-a-}$ یا $)($\text{ci$\theta$ra-})$ به معنای تخمه، تبار، نژاد و چهره (مانند ترکیب معروف پارسی باستان: $\text{ariya\ cici$\theta$ra-}$ به معنای «از تخمه و نژاد آریا»).
تحلیل واژهشناختی بیت فردوسی:
«چو از چرخ گردنده بفروخت مهر / بسیار است روی زمین را بِچِهر»
در این بیت، «مهر» به استعاره یا به واسطهٔ تحول معنایی ایزد میترا (ایزد روشنایی و خورشید) به کار رفته و «بِچِهر» یعنی با چهره، با رخسار، یا به نیکچهری و زیبایی. فرم باستانی این مصراع دوم بر اساس ریشهشناسی واژگان شامل اجزای زیر است:
- روی زمین: $(\text{gaušā- / zam-}\text{/}$ یا ترکیبهای باستانی زمین)
- چهر: $(\text{ci$\theta$ra-})$
