آمار. بتازی استقصا بود، رودکی گوید:
آنگهی گنجور مشك آمار کرد.
تا مر او را زان بدان بیدار کرد
مطلوب است معانی لعات پیشا اسلامی و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟
معنی واژگان کلیدی این بیت و شکل نگارش ریشههای باستانی آنها در دستگاههای نگارشی پیش از اسلام:
آمار (Āmār)
معنی واژه: شمارش، حساب، انداخته شدن، شمار و احصا کردن. در بیت رودکی، «گنجور مشک آمار» یعنی خزانهداری که مشکها را میشمارد و اندازهگیری میکند.
ریشه و نگارش باستانی: این واژه از ریشه ایرانی باستان -ham-āra (شمردن، آماده کردن) گرفته شده است.
خط پهلوی (کتیبهای/کتابی): 𐭠𐭬𐭠𐭫 (ʾmʾl / āmār)
خط میخی پارسی باستان: 𐎠𐎶𐎠𐎼 (a-m-a-r / amāra)
استقصا (Isteqsā)
معنی واژه: پژوهش کردن، از بن دندان چیزی را خواستن، به نهایتِ جستوجو رسیدن و کاوش تمامعیار. (نکته: این واژه ریشه عربی دارد و وارد زبان فارسی دری شده است؛ بنابراین معادل مستقیم پیشااسلامی ندارد، اما مفهوم پهلویِ همسنگ آن برای «جستوجو و بازجست» واژه پُرسِش یا جواستن است).
معادل پهلوی (پژوهش/جستوجو): 𐭯𐭥𐭮𐭭 (p-w-s-n / pursisn)
گنجور (Ganjūr)
معنی واژه: خزانهدار، نگهبان گنج و انباردار شاهی.
ریشه و نگارش باستانی: از واژه باستانی ganza (گنج) پسوند دارندگی/پاسبانی -bara یا -vāra.
خط پهلوی: 𐭪𐭭𐭢𐭥𐭫 (gnjl / ganzwar)
مشک (Mušk)
معنی واژه: مادهای خوشبو که از ناف آهوی ختایی به دست میآید.
ریشه و نگارش باستانی: این واژه ریشه کهن ایرانی/سامی دارد (اوستایی: mushka به معنی موش کوچک یا ناف به تشبیه شکل آن).
خط پهلوی: 𐭬𐭱𐭪 (msk / mušk)
بیدار (Bīdār)
معنی واژه: هوشیار، آگاه، متوجه.
ریشه و نگارش باستانی: از ایرانی باستان -vi-δāra (دارنده هوش، نگاهبان).
خط پهلوی: 𐭡𐭩𐭣𐭠𐭫 (bydʾl / بيدار)
بررسی املایی بیت در خط پهلوی کتابی (ساسانی)
نگارش تقریبی این بیت بر اساس شیوه نگارش زبان پارسی میانه (پهلوی کتابی):
𐭠𐭪𐭭𐭧𐭩 𐭢𐭭𐭢𐭥𐭫 𐭬𐭱𐭪 𐭠𐭬𐭠𐭫 𐭪𐭫𐭣
𐭲𐭠 𐭬𐭫 𐭥𐭫 𐭠 𐭦𐭠𐭭 𐭡𐭣𐭠𐭭 𐭡𐭩𐭣𐭠𐭫 𐭪𐭫𐭣
