بَشتر/تشتر/تیشتر، نام میکائیل است، دقیقی گوید:
بَشتر راد خوانمت شرک است
او چو تو کی بود بگاه عطا
مطلوب است معانی لعات پیشا اسلامی و نگارش واژه های پارسی باستان این قطعه بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی؟
معانی واژگان پیشااسلامی
- تیشتر (Tištrya / Tīštar): در اسطورهشناسی ایرانی و آیین مزدیسنا، «تیشتر» ایزد و فرشتهی باران، باروری و ستارهی شعرا (درخشانترین ستاره آسمان) است. او در باوردوهی کهن ایرانی پاسدار آبهاست و در نبرد با اپوش (دیو خشکسالی) برای Ruzgar و بارانآوری تلاش میکند.
- تشتر:شکل معرب یا مصحف واژه «تیشتر» در متون دوران اسلامی است که به مرور زمان در ادبیات و فرهنگ عامه تغییر یافته است.
- بشتر:در اصل تصحفی ناشی از خط نسخ یا نستعلیق (خطای کاتب در تبدیل نقطههای «ت» به «ب») از روی واژه «تشتر» است.با این حال، در برخی فرهنگهای لغت کهن (مانند لغت فرس اسدی طوسی)، این واژه به اشتباه ثبت شده و به عنوان نامی برای «میکائیل» (فرشتهی موکل بر ارزاق و باران در اسلام) معرفی گشته است.شعرا و لغتنویسان دوره اسلامی، ایزد بارانِ باستان (تیشتر) را با میکائیل (فرشته رزق و باران) همتا و معادل میدانستند.
«بَشتر را د خوانمت شرک است / او چو تو کی بود بگاه عطا»
- نگارش به خط اوستایی (دين دبيره):واژه اوستایی «تیشتر» به صورت 𐬛𐬌𐬱𐬙𐬭𐬌𐬌𐬀 (tištrya) یا شکل متداولتر آن 𐬙𐬌𐬱𐬙𐬀𐬭 (tīštar) نوشته میشود که حروف آن از راست به چپ خوانده میشوند.
- نگارش به خط پهلوی کتیبهای / کتابی (پارسیک):در زبان پهلوی ساسانی، این نام به صورت tštr (tīštar) نوشته میشد. در الفبای پیوسته و ناپیوستهی پهلوی، صامتها و حروف نگارشی به گونهای است که حرف «ت» و «ش» به شکل اتصالهای خاص پهلوی کتابی تحریر میگردند.
- میکائیل از شخصیت های کتاب مقدس سه دین ابراهیمی در فارسی باستان چه می کرده؟
میکائیل (میکال) به شکل امروزی و با این نام مشخص در متون پارسی باستان (کتیبههای هخامنشی) حضور ندارد، زیرا پارسی باستان زبان دوره نخستین شاهنشاهی هخامنشی است و در آن دوران، نظام دینی ایرانیان «مزداپرستی کهن» (آیین مانی یا زرتشتی اولیه) بود و اسامی فرشتگان سهگانه ابراهیمی (مانند جبرئیل، میکائیل و اسرافیل) وارد فرهنگ ایرانی نشده بود.
- تطبیق کارکردی با ایزدان باران و روزی: در سنتهای بعدی دوران اسلامی و ادبیات تطبیقی، نقش میکائیل به عنوان فرشتهی موکل بر ارزاق، باران و بخشایش، با ایزدان باستانی ایرانی نظیر «تیشتر» (ایزد باران و باروری) و «امروزاد سپندارمذ» یا «امروزاد خرداد و مرداد» (نگهبانان آب و گیاه) همتا و معادل دانسته شد.
- تحول در زبان پهلوی و متون پس از اسلام: نام میکائیل از طریق متون سامی (عربی و عبری) پس از اسلام به فرهنگ ایرانی راه یافت. در متون فارسی میانه (پهلوی ساسانی) و ادبیات مانوی یا مسیحی سریانی-سغدی در تورفان، نام فرشتگان مقرب با عناوین اوستایی یا ترجمههای مفهومی آنها ذکر میشد، نه با نام سامی «میکائیل».
- جایگاه در متون مقایسهای: در ادبیات قرن چهارم و پنجم هجری (مانند فرهنگنویسیهای کهن و اشعار شعرا)، شعرا و مفسران ایرانی برای قابل فهم کردن اساطیر سامی برای مخاطب پارسیزبان، فرشتگان سامی را با ایزدان و ایزدبانوانِ نگهبان عناصر در اساطیر ایران باستان مقایسه و معادلسازی میکردند؛ چنانکه در بیت دقیقی نیز «تشتر» (ایزد باران باستان) در کنار نام میکائیل در ذهن شاعر و کاتب به عنوان مظهر بخشایش و عطا پیوند خورده است.
جایگاه و باور به میکائیل در سه دین ابراهیمی؟
- یهودیت: میکائیل (میکائل / Michael به معنای «چه کسی مانند خداست؟») در سنت یهودی برجستهترین فرشته مقرب (Archangel) و حامی و نگهبان قوم اسرائیل است. در کتابهای دانیال نبی و متون آخرالزمانی، او به عنوان فرمانده سپاه آسمانی در نبرد نهایی علیه نیروهای اهریمنی و فرشته مدافع یهودیان در برابر دشمنانشان معرفی میشود.
- مسیحیت: در الهیات مسیحی، میکائیل نماد قدرت الهی و پیروزی خیر بر شر است. بر اساس کتاب مکاشفه یوحنا (باب ۱۲)، او رهبر فرشتگان در جنگ آسمانی علیه اژدها (شیطان) است و فرشته مرگ، راهنمای ارواح به بهشت، و حامی کلیسای کاتولیک و ارتودوکس شناخته میشود. در بسیاری از سنتهای مسیحی، او را با لقب «سلطان فرشتگان» یاد میکنند.
- اسلام: میکائیل (میکال) در قرآن کریم (سوره بقره، آیه ۹۸) به همراه جبرئیل به عنوان فرشتهای مقرب نام برده شده است. در تفاسیر و احادیث اسلامی، او فرشتهی موکل بر نزول باران، روییش گیاهان، و تقسیم ارزاق و روزی بندگان است. در روایات معراج و سنتهای عامیانه، او فرشتهای توصیف شده که از شدت خوف الهی و کارِ منظمِ تدبیر کائنات، هرگز لبخند نمیزند.
//////////////
بشتر. [ ب َ ت َ ] (اِخ ) تشتر. نام میکائیل است. گویند که رسانیدن روزی خلق حواله بدوست. (برهان). نام میکائیل که حواله ٔ ارزاق و امطار به اوست (رشیدی). نام میکائیل است که رسانیدن باران و روزی خلق محول به اوست. (انجمن آرا) (آنندراج). نام میکائیل است. (لغت فرس اسدی ص 152) (شرفنامه ٔ منیری) (اوبهی) (ناظم الاطباء). نام حضرت میکائیل. (از سروری) (از صحاح الفرس) (جهانگیری) (حاشیه فرهنگ اسدی نسخه خطی نخجوانی) (از معیار جمالی ). ورجوع به شعوری ج 1 ورق 163 و تشتر شود:
بشتر راد خوانمت پرگست
او چو تو کی بود پگاه عطا.
(از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 152) (حاشیه ٔ فرهنگ اسدی نسخه ٔ خطی نخجوانی).
میرساند بخلق دست تو رزق
بی تقاضا و منت بشتر.
گرچه بشتر را عطا باران بود
مر ترادر و گهر باشد عطا.
