هور خورشید بود، فردوسی گوید: بمان تا بیاید به فروردین که بفزاید اندر جهان هور دین.

  هور 

خورشید بود، فردوسی گوید:

  بمان تا بیاید به فروردین

که بفزاید اندر جهان هور دین

مطلوب است نگارش واژه های پارسی باستان این بیت بخط پهلوی؟

نگارش واژه‌های کلیدی این بیت («فروردین»، «هور» و «دین») به خط پهلوی کتابی (ساسانی) به شکل زیر است:

۱. واژه «فروردین» (یا فرودین در متن کهن):

ریشه اوستایی/پهلوی: fravar-tīn یا frōvartīn (به معنای فروهرانِ پاکان).

نگارش به خط پهلوی: 𐭯𐭫𐭥𐭥𐭲𐭩𐭭


حروف جداگانه (از راست به چپ): پ (p) - ر (r) - و (w) - ر (r) - ت (t) - ی (y) - ن (n)

۲. واژه «هور» (به معنای خورشید):

ریشه اوستایی/پهلوی: hvar (خورشید، مهر).

نگارش به خط پهلوی: 𐭧𐭥𐭠𐭫 یا 𐭧𐭥𐭫


حروف جداگانه (از راست به چپ): ح/ه (h) - و (w) - الف/ر (r)

۳. واژه «دین» (به معنای آیین، کیش و شناخت درونی):

ریشه اوستایی/پهلوی: dēn (دین، وجدان).

نگارش به خط پهلوی: 𐭣𐭩𐭭


حروف جداگانه (از راست به چپ): د (d) - ی (y) - ن (n)

نکته پیرامون خط پهلوی: خط پهلوی ساسانی (کتابی) خطی استزیست‌مدار، پیوسته و تا حدودی ابهت‌دار که در آن برخی حروف (مانند «ر» و «و» یا «د» و «ج») اشکال مشترک یا مشابهی دارند و واژه‌ها معمولاً از راست به چپ نوشته می‌شوند. در نسخه رایج شاهنامه، مصراع دوم به صورت «که بفروزد اندر جهان هور دین» یا «که بفزاید اندر جهان هور دین» آمده است که منظور از «هور دین»، فروغ دین یا خورشیدِ دین (آیین بهی) است.

فردوسی گوید:

  که شیری نترسد زیك دشت گور

 ستاره نتابد هزاران چو هور

مطلوب است نگارش واژه های پارسی باستان این بیت بخط پهلوی؟

برای نگارش واژه‌های این بیت از فردوسی بزرگ («که شیری نترسد ز یک دشت گور / ستاره نتابد هزاران چو هور») به خط پهلوی (کتیبه‌ای یا کتابی ساسانی)، باید توجه داشت که خط پهلوی یک خط نگارش تفکیکی و همه‌فهم نیست (بسیاری از واژه‌ها با هزوارش یا املای تاریخی نوشته می‌شوند). در اینجا شکل رایج و پهلوی میانه (کتابی/ساسانی) واژه‌های کلیدی این بیت آورده شده است:

واژه‌های کلیدی بیت به خط پهلوی (پهلوی کتابی/ساسانی)

شیر (Šīr): 𐭱𐭩𐭫 (šyl)

ترسیدن / نترسید (Nataršad): 𐭫𐭠 𐭲𐭫𐭮𐭲𐭩𐭭𐭩𐭣 (lā trstynyd) - در پهلوی برای «نترسد» از ترکیب حرف منفی «لا» و فعل ترسیدن استفاده می‌شود.

دشت (Dašt): 𐭃𐭱𐭕 (dšt)

گور (Gōr - گورخر): 𐭂𐭥𐭫 (gwr)

ستاره (Sitāra): 𐭮𐭲𐭠𐭫𐭪 (stʾlk)

تابیدن (Tābād / Tābad): 𐭲𐭠𐭯𐭩𐭭𐭩𐭣 (tāpynyd)

هزار (Hazār): 𐭧𐭟 (hzʾl / hzk)

هور (Hōr - خورشید): 𐭧𐭥𐭫 (hwr)

نکته: خط «پارس باستان» (خط میخی کتیبه‌های هخامنشی) با خط «پهلوی» (خط متداول دوره ساسانی و اشکانی) متفاوت است. خط پارس باستان پیش از دوره ساسانی منسوخ شده بود و متونی مانند شاهنامه فردوسی به زبان فارسی دری و خط پهلوی ساسانی (یا خط اوستایی) قابل کتابت یا برگردان هستند، نه به خط میخی هخامنشی که مختص زبان فارسی باستان (دوره باستانی) است.

آیا مایلید این واژه‌ها را به خط اوستایی یا خط میخی پارسی باستان (به عنوان شکل باستانی‌تر) نیز مشاهده کنید؟

آری

واژه‌های کلیدی بیت به خط میخی پارسی باستان (دوره هخامنشی)

شیر: 𐎴𐎡𐎭 (در پارسی باستان واژه شیر به صورت مستند نیامده اما معادل ریشه‌ای آن قابل بازسازی است؛ در کتیبه‌ها بیشتر از واژگان جانوری دیگر استفاده شده است).

دشت (Dalta / Dašta): 𐎭𐎠𐎺𐎠 (d-a-v-a - دَوا / دشت و بیابان)

ستاره (Stāra): 𐎿𐎫𐎠𐎼 (s-t-ā-r - ستاره)

هزار (Hazāra): 𐎡𐏀𐎠𐎼 (h-z-ā-r - هزار)

واژه‌های کلیدی بیت به خط اوستایی (دین‌دبیره‌)

شیر: 𐬱𐬌𐬭𐬀 (šira)

ترسیدن: 𐬙𐬯𐬭 (tarš - ریشه ترس)

دشت: 𐬛𐬀𐬌𐬠𐬌𐬙𐬀 (daibita) یا 𐬨𐬀𐬌𐬛𐬌𐬌𐬀 (maidiya)

گور (گورخر): 𐬔𐬀𐬊𐬭𐬀 (gaura)

ستاره: 𐬯𐬙𐬀𐬭𐬀 (stāra)

تابیدن: 𐬙𐬁𐬟 (tāf)

هزار: 𐬵𐬀𐬰𐬀𐬢𐬭𐬀 (hazangra)

هور (خورشید): 𐬵𐬎𐬬𐬀 (huva) یا 𐬵𐬡𐬀𐬥𐬙 (hvaṇt)

نکته زبانی: از آنجا که اشعار فردوسی متعلق به دوران اسلامی و زبان فارسی دری هستند، برگردان آن‌ها به خطوط باستانی (مانند میخی هخامنشی یا اوستایی) از نظر ساختار دستوری و واژگانی جنبه بازآفرینی بر اساس ریشه‌های کهن دارد، زیرا خط میخی پارسی باستان قرن‌ها پیش از اسلام و پیدایش این ابیات منسوخ شده بود.

 این خانه های خالی چیست و چطور با حروف پر می شود؟

خانه‌های خالی اشاره به «فضاهای اتصال» یا «نقطه‌های پیوند» (Ligatures) در خط پهلوی (کتابی/ساسانی) و اوستایی دارند. در این خطوط، برخی حروف به صورت جداگانه و با فاصله‌هایی شبیه به خانه‌های خالی یا خطوط اتصال نوشته می‌شوند که بعداً هنگام کتابت، با خطوط پیوند دهنده به حروف بعدی متصل می‌گردند.

نحوه پر شدن و پیوند این حروف به این صورت است:

ذات پیوسته خط پهلوی: خط پهلوی (مانند خط عربی/فارسی امروزی) از راست به چپ نوشته می‌شود و بسیاری از حروف آن به حرف بعدی وصل می‌شوند. در نمایش‌های رایانه‌ای یا قلم‌های (Fonts) غیرپیشرفته، این حروف ممکن است ابتدا به شکل کاراکترهای جدا از هم (با فضاهای خالی بین آن‌ها) دیده شوند.

نقش حروف پُرکننده (Connectors): برای پر کردن این فاصله‌ها و اتصال درست واژه‌ها، از کدهای اتصال‌دهنده یونی‌کد (مانند Zero-Width Joiner) یا خطوط اتصال گرافیکی استفاده می‌شود تا حروف به هم بچسبند و شکل درست کلمه پهلوی (مثلاً 𐭱𐭩𐭫) به هم بپیوندد.

ماهیت ابزارهای نمایش (Rendering): گاهی به دلیل پشتیبانی نکردن سیستم‌عامل یا مرورگر از فونت‌های باستانی، حروف به صورت کاراکترهای جدا از هم و همراه با فاصله (خانه‌های خالی) نشان داده می‌شوند که برای خوانا شدن نیاز به نصب فونت‌های استاندارد پهلوی یا اوستایی (مانند فونت‌های تخصصی ایران‌ویج یا کتیبه) دارند.