بَرجاس. نشانه تیر باشد اندر هوا [ابو العباس عباسی گفت: منجمان آمدند خلخیان ابا سطر لابها چو برجاسا]

 بَرجاس. نشانه تیر باشد اندر هوا [ابو العباس عباسی  گفت:

  منجمان آمدند خلخیان                         ابا سطر لابها چو برجاسا]

این مدخل بَرجاس از نظر تاریخی و نیز از جهت ارتباط با فن تیراندازی جالب است، و باید آن را از بُرجیس مدخل پیشین جدا کنیم.

۱. متن مدخل

بَرجاس. نشانهٔ تیر باشد اندر هوا. ابوالعباس عباسی گفت:
منجمان آمدند خلخیان
ابا سطر لابها چو برجاسا

در اینجا «برجاس» ظاهراً نشانه یا هدفی است که در هوا برای تیراندازی قرار می‌دهند؛ یعنی چیزی که تیرانداز تیر خود را به سوی آن می‌اندازد.

۲. معنی «برجاس»

عبارت اسدی:

نشانهٔ تیر باشد اندر هوا

نشان می‌دهد که برجاس نام یک هدف/نشانهٔ تیراندازی بوده است، احتمالاً نشانه‌ای که برپا یا آویخته می‌شده و تیرانداز باید آن را می‌زده است.

بنابراین نباید آن را صرفاً «تیر» ترجمه کرد؛ برجاس = نشانه و هدف تیر است.

۳. بیت ابوالعباس عباسی

مصراع:

منجمان آمدند خلخیان

ظاهراً از گروهی به نام خلخیان سخن می‌گوید.

و در مصراع دوم:

ابا سطر لابها چو برجاسا

صورت «سطر لابها» از نظر خوانش و معنی برای من کاملاً روشن نیست و بهتر است فعلاً دست‌کاری نشود. به‌ویژه پایان «برجاسا» احتمالاً شکل دستوری/صرفیِ همان برجاس در ساخت شعری است.

بنابراین در این مرحله بهتر است هیچ اصلاح حدسی در بیت انجام ندهیم.

۴. آیا «برجاس» ایرانی است؟

اینجا نکتهٔ مهمی وجود دارد: برجاس واژه‌ای نیست که بتوان صرفاً از روی شکل آن ایرانی دانست.

این واژه در عربی نیز بِرْجاس به معنی هدف تیراندازی / نشانه‌ای که به سوی آن تیر می‌اندازند شناخته شده است و در منابع لغوی عربی نیز کاربرد دارد. بنابراین احتمال عربی بودن یا دست‌کم انتقال آن از عربی به فارسی بسیار جدی است.

از این رو برای پژوهش شما نباید آن را در ردیف واژه‌های ایرانیِ پیشااسلامی قرار دهیم، مگر اینکه شاهد مستقلی برای ریشهٔ ایرانی آن پیدا شود.

۵. نکتهٔ جالب دربارهٔ تاریخ واژه

اینکه اسدی در لغت فرس آن را ثبت کرده و ابوالعباس عباسی برایش شاهد آورده، نشان می‌دهد که برجاس در فارسیِ ادبیِ سده‌های نخستین اسلامی به کار می‌رفته است.

اما:

کاربرد قدیمی در فارسی ≠ ایرانی بودن ریشهٔ واژه.

این دقیقاً همان تفکیکی است که در پژوهش شما باید حفظ کنیم.

نتیجهٔ نهایی

بَرجاس: نشانه و هدف تیراندازی، به‌ویژه نشانه‌ای که در هوا قرار داده می‌شده است. شاهد: ابوالعباس عباسی. واژه در عربی نیز با همین معنی شناخته شده و بنابراین ایرانیِ پیشااسلامی بودن آن فعلاً اثبات نشده و احتمال عربی بودن/عربی‌شدن آن جدی است. صورت پهلوی یا فارسی باستان برای آن نباید بدون شاهد ارائه شود.

و یک نکتهٔ مهم برای ترتیب پژوهش: بَرجاس را نباید با «بُرجیس» (مشتری) که چند مدخل پیش‌تر داشتیم مرتبط دانست؛ شباهت ظاهری این دو واژه تصادفی یا ناشی از تفاوت ریشه‌هاست.