غَرَس. خشم و تندی باشد رودکی گفت: گر نه بدبختمی مرا که فکند بیکی جاف جاف زود غَرَس او مرا پیش شیر بِپسندد من نتاوم برو نشسته مگس.

 غَرَس.  خشم و تندی باشد رودکی گفت:  

گر نه بدبختمی مرا که فکند  

بیکی جاف جاف زود  غَرَس

 او مرا پیش شیر بِپسندد  

من نتاوم برو نشسته مگس.

بسیار خوب. این مدخل از نظر کار ما جالب‌تر از چند مورد اخیر است، زیرا غَرَس در اینجا با واژهٔ عربیِ مشهورِ «غَرْس» («کاشتن») یکسان نیست و باید آن دو را جدا نگه داشت.

غَرَس

غَرَس. خشم و تندی باشد. رودکی گفت:

گر نه بدبختمی مرا که فکند

بیکی جاف جاف زود غَرَس

او مرا پیش شیر بِپسندد

من نتاوم برو نشسته مگس

۱. معنی در «لغت فرس»

اسدی بسیار روشن می‌گوید:

غَرَس = خشم و تندی

پس «غرس» در این مدخل اسمِ یک حالت یا خوی است و به خشم، تندی، خشونت و رفتار خشم‌آلود مربوط می‌شود.

۲. شاهد رودکی

در بیت رودکی، واژه در فضایی آمده که سخن از شیر و ترس/خطر و رفتار خشن است. بنابراین معنای «خشم و تندی» با بافت شعر سازگار است.

اما برای تصحیح بیت، من پیشنهاد می‌کنم فعلاً همین ضبط شما را دست‌نخورده نگه داریم:

گر نه بدبختمی مرا که فکند

بیکی جاف جاف زود غرس

زیرا «جاف جاف» نیز واژه‌ای است که احتمالاً باید جداگانه بررسی شود و نباید بدون مقابله با متن مأخذ تصحیح شود.

۳. آیا «غَرَس» همان غَرْس عربی است؟

خیر، نباید این دو را یکی گرفت.

عربی:

غَرْس = کاشتن، نهال کاشتن؛ و نیز نهالِ کاشته‌شده

اما اسدی:

غَرَس = خشم و تندی

هم معنی و هم حرکت واژه متفاوت است. بنابراین در فهرست و ریشه‌شناسی باید این دو را جدا ثبت کنیم.

۴. آیا می‌توان آن را ایرانیِ پیشااسلامی دانست؟

اینجا احتیاط بسیار مهم است.

صرف اینکه واژه در شعر رودکی آمده، ثابت نمی‌کند که پیش از اسلام وجود داشته است. از طرف دیگر، معنای «خشم و تندی» کاملاً می‌تواند یک واژهٔ اصیل ایرانی باشد؛ ولی برای انتساب آن به فارسی میانه یا زبان‌های ایرانی باستان، باید شاهد مستقیمی پیدا کنیم.

پس فعلاً:

غَرَس — خشم، تندی، حالت خشم‌آلود.

شاهد: رودکی.

غَرْس عربی: واژه‌ای جدا، به معنی کاشتن.

ریشهٔ ایرانی: هنوز نیازمند اثبات.

صورت پهلوی/اوستایی: فعلاً ثبت نشود.

۵. یک نکتهٔ مهم برای پروژهٔ شما

این مدخل نمونهٔ خوبی است از اینکه چرا باید در پژوهش «لغت فرس» حرکت‌گذاری و تمایز واژه‌های هم‌نویس را جدی بگیریم:

غَرَس ← خشم و تندی

غَرْس ← واژهٔ عربی، کاشتن

بنابراین اگر بعداً در متون پهلوی یا فارسی میانه صورتی مانند grs / grs- پیدا شود، فقط با دیدن حروف مشترک نمی‌توان گفت که این همان واژه است؛ باید معنا، ساختمان واژه و تحول آوایی نیز با هم مطابقت داشته باشند.

این مدخل را در فهرست ما به عنوان «واژهٔ فارسی کهن با ریشهٔ ایرانیِ محتمل، ولی هنوز اثبات‌نشده» نگه می‌داریم.