دَریواس. گرد بر گرد در بود، آن آلت که از چوب کنند و پس در را بدان محکم کنند رودکی گفت:
دیوار و درویواس فرو گشت و بر آمد
بیم است که یکباره فرود آید دیوار
این مدخل دَریواس از نظر ساختمان واژه و نیز از نظر احتمالِ ایرانیِ پیشااسلامی بودن، شایستهٔ توجه است. نخست متن را دقیق نگه میداریم و سپس تحلیل میکنیم.
۱. متن مدخل
دَریواس. گرد بر گرد در بود، آن آلت که از چوب کنند و پس در را بدان محکم کنند. رودکی گفت:
دیوار و دَریواس فرو گشت و برآمد
بیم است که یکباره فرود آید دیوار.
۲. معنی
اسدی دَریواس را وسیلهای چوبی میداند که برای محکم کردن در به کار میرود؛ یعنی چوب یا قطعهای که در پیرامون/پشت در قرار میگرفته و آن را استوار میکرده است.
تعبیر:
گرد بر گرد در
نشان میدهد که منظور احتمالاً یک قطعه یا سازوکار چوبیِ وابسته به در بوده، نه خودِ در.
در بیت رودکی نیز:
دیوار و دَریواس فرو گشت و برآمد
ظاهراً تصویری از ساختمان و در و سازوکار چوبی آن است که بر اثر خرابی یا فرسودگی فرو میریزد.
۳. نکتهٔ بسیار مهم دربارهٔ ساختمان واژه
صورت دَریواس بهوضوح ما را به بخش نخست در متوجه میکند، اما نباید از این شباهت فوراً نتیجه بگیریم که کل واژه ترکیبی از در + ... است.
اگر واژه را برای ریشهشناسی بررسی کنیم، باید احتمالهای زیر را جدا نگه داشت:
در احتمالاً همان واژهٔ ایرانیِ کهنِ «در» است.
جزء یواس / یواش / واس نیازمند بررسی تطبیقی است.
ممکن است واژه یک ترکیب یا مشتق قدیمی مربوط به در و بستِ در باشد.
اما بدون شاهد زبانهای ایرانی میانه، نمیتوان صورت پهلوی آن را حدس زد.
۴. آیا پیشااسلامی است؟
اینجا نسبت به بعضی مدخلهای قبلی، قرائن واژهشناختی جالبتر است، ولی هنوز باید میان «احتمال» و «اثبات» فرق بگذاریم.
دَریواس در فارسیِ بسیار کهن، در شعر رودکی، ثبت شده است. اگر بتوان برای آن نظیر یا صورت همریشهای در پهلوی، پارتی، سغدی یا دیگر زبانهای ایرانی میانه پیدا کرد، آنگاه میتوان آن را در لایهٔ ایرانیِ پیشااسلامی قرار داد.
ولی صرفاً به دلیل اینکه وسیلهٔ چوبیِ در یک شیء قدیمی بوده، نمیتوان گفت نام آن حتماً پیشااسلامی است.
۵. «در» در این مدخل
خود در از واژههای بسیار کهن ایرانی است و ریشهٔ آن به ایرانی باستان بازمیگردد؛ در زبانهای ایرانیِ کهن و میانه صورتهای همخانوادهای برای «در، دروازه» وجود داشته است.
بنابراین اگر دَریواس واقعاً ترکیبی با در باشد، بخش نخست آن میتواند میراث ایرانیِ بسیار کهنی باشد؛ اما این بهتنهایی ریشهٔ کل «دریواس» را ثابت نمیکند.
نتیجهٔ فعلی برای پروندهٔ پژوهش
دَریواس — وسیلهٔ چوبی برای محکم کردن در، «گرد بر گرد در». شاهد: رودکی.
لایهٔ ایرانی پیشااسلامی: برای خود واژه فعلاً اثباتنشده، ولی شایستهٔ بررسی تطبیقی.
«در»: واژهای کهن و ایرانی با ریشهٔ پیشااسلامی.
صورت پهلویِ دَریواس: فعلاً نباید ساخته یا حدس زده شود تا شاهد مستند پیدا شود.
این مدخل، برخلاف برجیس، احتمالاً از یک ابزار و واژهٔ بومیِ زندگی روزمره سخن میگوید؛ بنابراین اگر همتای آن در متون پهلوی یا یکی از زبانهای ایرانی میانه پیدا شود، میتواند شاهد بسیار خوبی برای تداوم واژگان مادی و فنی ایران پیش از اسلام باشد.
