تُس. پس باشد همانا بود [کذا]، منجیک گوید:
خواجه یک غلامک رُس دارد
کز ناگوارد خانه چو تُس دارد
ایدون بطبع کیر خورد گویی
چون ماکیان به کون در کس دارد
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟ لطفأ نتیجه نهائی بحث این مدخل؟
دربارهٔ این قطعه و آنچه از آن میتوان بازیافت، جستوجو کردم (متن و انتساب، معنی «رُس» و «تُس» در لغت فرس، ریشهشناسی واژگان، و وضعیت نگارش پهلوی در یونیکد). حاصل را در قالب یک «مدخل» کامل نوشتم:
خلاصهٔ سخن:
- بیت فقط به لطف «لغت فرس» اسدی زنده مانده است، چون **شاهدِ** دو واژهٔ کمیاب است: **رُس** («پرخور») و **تُس** («گوزِ بیصدا، بادی که از مقعد بیصدا برآید»)؛ و معنای «تُس» در همان نسخه چنان خراب شده که دهخدا آن را «(کذا)» گرفته است.
- از واژههای بیت، **کیر** (پارسی میانه `kēr` / نگارش پهلوی `kyl`)، **کون** (`kūn` / `kwnʾ`)، **خانه** (`xānag` / هزوارش `BYTʾ`)، **مرغ** (`kark`، اوستایی `kahrka-`) و… همه پیشااسلامی و ایرانیاند؛ **غلام** و **طبع** تازیِ پسااسلامیاند (معادل پهلویشان `bandag/OBDk` و `xēm/čihr`)؛ و **خواجه** به روایت ویکیواژه اصلاً وامگیری از سنسکریت `upādhyāya` است — یعنی انیرانی، ولی پیشااسلامی.
- تنها جایی که «کیر/کون» در نوشتار پهلوی ثبت شده، واژهنامه ها (فصلِ «اندامها»ی فرهنگ پهلوی) و متنهای حقوقی/پزشکی است؛ پس هیچ «پهلویِ» هزلانهای از این بیت وجود ندارد و هر بازنماییِ خطی، بازسازی است نه گواه. کرتیر (پهلوی کتیبهایِ سنگنبشته)، نوشیروان (سکه و دیوان: «Husrōy anōšag-ruwān» 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩 𐭠𐭭𐭥𐭱𐭪𐭩 𐭫𐭥𐭡𐭠𐭭)، بزرگمهر (پهلوی کتابیِ سنّت دبیری) و موبدانموبد (ثبتِ روحانی با زند و پازند) هر یک ثبتی دیگر از همان خط دارند — اما منجیک ناگزیر به خط عربی نوشت.
اگر بخواهید، میتوانم بیت را سطربه سطر به یک «متنِ بازسازی پهلوی» (با هزوارشها و املای کتابی) برگردانم تا در خودِ مدخل درج شود.
