کوس دیگر. تس بود. عسجدی گوید:
کوس تو اندر خوردنی هر روزگار اندر منه
باد بر گست و قفا، سفت و سیل و عصا(؟)
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟ لطفأ نتیجه نهائی بحث این مدخل؟
کوس تو اندر خوردنی، هر روزگار اندر منه
باد برگست و قفا، سفت و سیل و عصا
- مفهوم کلی: شاعر مخاطب خود را به دلیل شکمبارگی، پرخوری و تنپروری ملامت میکند. او میگوید: «طبل و کوسِ تو همواره در پی خوردنیهاست و زمان و روزگار را در این کار هدر میدهی؛ در مقابل، بهره تو از این زندگی چیزی نیست جز بادِ بر ریشخند (یا بیهودگی)، ضربات قفا (پسِ گردنی)، سفت (کتف و شانه کوفته)، سیل (سیلی و تازیانه) و ضربات عصا».
- معنی واژگان کلیدی بیت:
- کوس: طبل بزرگ؛ در اینجا استعاره از شکم یا غوغا و ولع برای غذا خوردن.
- برگست (بَرگَستَن/بَرگَست): برگشتن، دگرگونی، یا بر باد رفتن اموال و بیهودگی. (در برخی نسخ لغتفرس به معنای ننگ یا تباهی نیز آمده است).
- قفا: پسِ گردن، سیلی که به پشت گردن میزنند (وامواژه عربی).
- سفت: دوش، کتف و شانه (کنایه از زیر بارِ زور و ضربه رفتن).
- سیل: سیلی، طپانچه (در زبان پهلوی و پارسی کهن). [1]
| واژه | تبار زبانی | ریشه پیشااسلامی (اوستایی/پارسی باستان/پهلوی) | وضعیت/معنی کهن |
|---|---|---|---|
| کوس | انیرانی (آرامی/سامی) | از آرامی kōsâ (جام/طبل) | وارد پارسی میانه شده بود. |
| اندر | ایرانی (اصیل) | پارسی باستان: antar / پهلوی: andar | درون، میان |
| خوردنی | ایرانی (اصیل) | اوستایی: xᵛar- / پهلوی: xwardan | خوردن و نوشیدن |
| روزگار | ایرانی (اصیل) | پهلوی: rōzgār (ترکیب rōz + gār) | زمانه، عهد |
| منه | ایرانی (اصیل) | پهلوی: ma-nih (از مصدر nihādan) | مگذار، قرار مده |
| باد | ایرانی (اصیل) | پارسی باستان: vāta- / پهلوی: wād | باد، هوا، مایه فنا |
| قفا | انیرانی (عربی) | واژه عربی قَفَا (پشت گردن) | پس از اسلام وارد شد. |
| سفت | ایرانی (اصیل) | اوستایی: supti- / پهلوی: suft | کتف، شانه |
| سیل | ایرانی (اصیل) | پهلوی: sēleg یا sili | سیلی، چک، طپانچه |
| عصا | انیرانی (عربی) | واژه عربی عَصَا (چوبدستی) | پس از اسلام وارد شد. |
- اندر (andar): در پهلوی به صورت هزوارش
LN(بینالنهرینی) یا فنوتیپیکandariنوشته میشد. - خوردنی (xwardan): به صورت هزوارش
OŠTÊN(از ریشه سامی) نوشته میشد اما خوردن خوانده میشد. - روزگار (rōzgār): به صورت
YWM-gār(که YWM هزوارش روز است) یا به صورت دیندبیره𐬭𐬊𐬪𐬔𐬁𐬭ثبت میشد. - منه (ma-nih): به صورت پیشوند نفای
ma+nih(𐭬𐭭𐭦). - باد (wād): به صورت فنوتیپیک
wāt(𐭥𐭠𐭲) نوشته میشد. - سفت (suft): به صورت
suft(𐭪𐭥current𐭲) به معنی شانه. - سیل (sēleg): به صورت
sēleg(𐭱currentcurrent𐭪) به معنی ضربه سیلی.
نتیجه نهایی تحلیل واژگانی و دستوری این مدخل نشان میدهد که استخوانبندی اصلی بیت (افعال، حروف اضافه و نامهای اعضای بدن مانند سفت و سیل) کاملاً ریشه در زبانهای دوران ساسانی و اشکانی دارد، اما نفوذ اصطلاحات تنبیهی و شرعی عربی مانند «قفا» و «عصا» که در اواخر سده چهارم رایج شده بود، در شعر این شاعر درباری غزنوی رسوخ کرده و نمونهای از سبک خراسانی آغازین را پدید آورده است
////////////////
کوس
معانی و کاربردها
۱. فروکوفتن و تنه زدن (مصدر / اسم)
معنی: فروکوفتن، فروکوفتگی، زور دادن به جلو (در زبان مازندرانی).
معنی دوم: برخورد دو نفر از دوش یا پهلو با یکدیگر، تنه زدن، آسیب، صدمه، ضربه و زخم حاصل از برخورد دو تن.
بترسد چنین هر کس از بیم کوس
چنین برخروشند چون زخم کوس
(فردوسی)
بدین شهر دروازهها شد منقش
از آسیب چتر و ز کوس عماری
(زینبی)
۲. طبل و نقاره بزرگ (اسم)
معنی: طبل کلان و نقاره بزرگ رزمی یا تشریفاتی که از کشیدن پوست بر بدنه کاسهایشکل ساخته میشود و در لشکرگاهها، اعیاد و مناسک مینواختهاند.
علم ابر و تندر بود کوس او
کمان آدینده شود ژاله تیر
(اسدی طوسی)
هوا نیلگون شد زمین آبنوس
بجنبید هامون ز آوای کوس
(فردوسی)
مرغی دیدم نشسته بر بارهٔ طوس
در پیش نهاده کلهٔ کیکاووس
با کله همیگفت که افسوس افسوس
کو بانگ جرسها و کجا نالهٔ کوس
(منسوب به خیام)
تیغ نہای زخم بیاندازه چیست
کوس نہای اینهمه آوازه چیست؟
(نظامی)
ترکیبات و کنایات وابسته:
کوس بربستن / کوس بر پیل بستن: بستن طبل بر پشت فیل؛ کنایه از تجهیز و آمادگی برای جنگ یا آغاز کوچ.
کوس بشارت: طبلی که هنگام جشن، شادی و مژدهرسانی مینواختند.
کوس دولت / کوس نودولتی: طبلی که نشانگر پیروزی، سعادت و فتح بود.
کوس رحلت / کوس رحیل: طبلی که برای اعلام زمان کوچ و حرکت لشکر یا کاروان زده میشد.
کوس رویین: کوسی که بدنه آن از جنس روی یا فلز بود.
۳. صف، قطار و نوعی بازی (اسم)
معنی: صف لشکر، پرهٔ فوج و قطار.
کاربرد دوم: نام نوعی بازی شبیه به شطرنج که مهرههای آن در دو صف چیده میشدند.
دو لشکر بهم برکشیدند کوس
چو شطرنجی از عاج و از آبنوس
(نظامی)
۴. گوشه نابرابر جامه (اسم)
معنی: گوشه و طرفی از جامه، گلیم یا پلاس که از سمت دیگر درازتر باشد.
سر بتاب از حسد و گفتهٔ پرمکر و دروغ
چوب پرمغز مخر جامهٔ پر کوس و اریب
(ناصرخسرو)
۵. ایما و اشاره (اسم)
معنی: رمز، علامت، ایما و اشاره.
۶. گونیا و ابزار نجاری (اسم)
معنی: چوب مثلثی و سه گوش که نجاران برای اندازهگیری، راستکردن و تربیع (چهارگوشکردن) تختهها به کار میبرند (معرب).
