لغت فرس اسدی طوسی مصحح عباس اقبال با یاد کرد ریشه های احتمالأ پیشا اسلامی مدخل ها- باب السین.

 

                              باب السين

                                  پَرواس[1]

    لمس باشد یعنی بسودن، بوشکور گوید:

   

 تا کجا گوهر است[2]‌ نشناسم         دست سوی دگر نپرواسم

                                 سَرپاس[3]

  لختی باشد که جنگیان دارند، آلت حربست [عنصری گوید:

  تو چگونه رهی که دست اجل    بر سر تو زند همی سرپاس]

                                 هَراس[4]

  ترس بود [فردوسی گوید:

  بیزدان هر آن‌کس که شد ناسپاس

                                          بدلش اندر آید زهر سو هراس]

                                فَرناس[5]

  غافل بود و نادان طبع و درخواب شده [بوشکور گوید:

 

 

 

 

  این جهان سر به‌سر همه فرناس
                                                 نَز جهان من یگانه فرناسم[6].

عنصری گفت:

  گفت نقاش چونکه نشناسم
                                                که نه دیوانه و نه فرناسم[7]]

                                        تکس[8]

  و تکژ دانهٔ انگور بود [بهرامی گوید[9]:

  آن خوشه بین چنانکه یک خیک پر نبیذ
                                 سر بسته و نبرده بدو دست هیچ‌کس
  بر گونه سیاهی چشم غُژم او

                                    هم بر مثال مردمک[10] چشم، ازو تکس]

                                       پامَس[11]

  پای‌بسته و درمانده بود، بشغلی که نه بتواند شدن و نه بتواند بودن [دقیقی گوید:

    خدایگانا پامس بشهر بیگانه
                                     فزون از این نتوام نشست دستوری]

                                     خَس[12]

  ریز خاشاک بود، و مردم فرومایه را بدین معنی خس خوانند،

  بچشم تو اندر خم افکند باد

                                                بچشمت بر از یاد رنج اوفتاد[13]

[عسجدی گفت:

بدان رسید که بر ما بزنده بودن ما

                                         خدای وار همی منتی نهد هر خس]

                                         بَخس[14]

 در فارسی فرو پژمردن بود از غم و بعربی چیز بی قیمت باشد [آغاجی گوید:

  ای نگارین ز تو رهیت گست       دلش را گو  بِبخس و گو بگداز ]

                                        لوس[15]

  فروتنی بود و کسی را بچرب‌زبانی فریفتن و لابه کردن [عنصری گوید:

  چون بیامد بوعده بر[16] سامند

                                                  آن کنیزک سبک‌ ز بام، بلند

  بِرَسَن سوی او فرود آمد 

                                                  گفتی[17] از جنبشش درود آمد

  جان سامد را بلوس گرفت

                                        دست و پای و سرش ببوس گرفت]

                                  چاپلوس[18]

  فریبنده بود [لبیبی گوید:

 

 

  بوشکور گفت:

  مکن خویشتن سهمگن چاپلوس

                                        که بسته بود چاپلوس از فسوس[19] ]

                                     كیُوس[20]

  خوهل بود یعنی کژ [دقیقی گوید:

  بجز بر آن صنمم عاشقی فسوس آید

                                    که جز بر آن رخ او عاشقی کیوس آید]

                                    كالوس

  مردم خربط[21] باشد [ابو المؤید بلخی گوید:

  ملول مردم کالوس بی محل باشند

                                       مکن نگارا این خوی و طبع را بگذار]

                                   غَرَس[22]

  خشم و تندی باشد [رودکی گفت:

  گر نه بدبختمی مرا که فکند

                                                  بیکی جاف جاف زود  غَرَس

 او مرا پیش شیر بِپسندد[23]

                                              من نتاوم[24] برو نشسته مگس[25]]

                            داس و دلوس[26]

  اتباع است یعنی سفله چون تار و مار و بیاب و تفسیر آن قاش

و قماش [كذا؟] بود [منجیك گوید:

 

  دوش دانستم کاین رنج همه وسواس است[27]

                          مردم داس و دلوس از درِ روی آماس است]

                                        دیس[28]

   فش باشد یعنی مانند [فرخی گوید:

   یکی خانه کرده است فرخار دیس

                                                که بِفروزَد از دیدن او روان]

                                   اسپریس

  میدان بود، فردوسی[29] گفت:

   نشانه نهادند بر اسپریس

                                         سیاوش نکرد ایچ با کس مکیس

                                   برجیس

   ستاره مشتری بود. [خسروی[30] گوید:

   چشمه آفتاب و زهره و ماه

                                           تیر و برجیس و فرقد[31] و بهرام

                                    بِیُوس[32]

   طمع بود [عنصری گفت]:

   نکند میل بی‌هنر بهنر              که بیوسد ز زهر طعم شکر

 

 

 

 

                                   

                                           نُس[33]

    پوز بود، یعنی [گرد بر گرد] بیرون و درون دهن [رودکی[34] گوید:

    کیر آلوده بیاری و نهی در کس من
                                    بوسه‌ای چند بتزویر دهی[35] بر نُس من [

                                       رُس[36]

  گلوبنده بود یعنی رژد بخوردن [ابوشکور گوید:

  بیلفنج وز الفغده خوش‌خور            گلو را ز رسی بسر بر مبر

  رسی بود گویند شاره(؟) رسان
                                            همه‌ساله چشمش بچیز کسان[37]]

                                    دَریواس[38]

  گرد بر گرد در بود، آن آلت که از چوب کنند و پس در را بدان محکم کنند [رودکی گفت]:

  دیوار و درویواس فرو گشت و بر آمد
                                         بیم است که یکباره فرود آید دیوار

 

 

 

 

 

 

                                         کوس[39]

    طبل بزرگ بود [فردوسی گوید:

    بدان گه که خیزد خروش خروس
                                                  ببستند بر کوههٔ پیل کوس[40]

  زینبی [کذا] گفت:

  بدین شهر دروازه‌ها شد مُنَقَّش
                                           از آسیب کوس و زِ چِتر و عماری[41]]

                                     کوس دیگر[42]

  آنست که دو کس فراهم زنند و دوش بدوش بقوت بهم زنند، فردوسی گفت:

  ز ناگه بروی اندر افتاد طوس
                                           تو گفتی ز پیل ژیان یافت کوس

                                         آس[43]

  آسیا کردن است [کسایی گوید:

  آسمان آسیای گردان است
                                                  آسمان آس مان کند هزمان

  لبیبی گفت:

  دوستا جای بین و مرد شناس
                                                  شد نخواهم بآسیای تو آس [44]

  معزی گوید:

  تا دل من آس شد در آسیای عشق او

                                            هست پنداری غبار آسیایش سر[45]مرا]

                                            پرگس[46]

بمعنى معاذالله بود [رودکی گوید:

گرچه نامردمی است مهر و وفاش   نشنود هیچ از این دلم پرگس]

                                         خَرآس[47]

  بمعنی خانه ای باشد که در او آس کنند [طَیّان گوید:

  خرآس و آخُر و خُنبه بِبُردند           نبود از چنگشان بس چیز پنهان]

                                      بَرجاس[48]

  نشانه تیر باشد اندر هوا [ابو العباس عباسی[49] گفت:

  منجمان آمدند خلخیان                         ابا سطر لابها چو برجاسا]

                                   سد كیس[50]

  قوس قزح باشد [بوالموید گفت:

  میغ ماننده پنبه است و ورا باد[51] نداف

                                   هست سدکیس درونه[52] که بدو[53] پنبه زنند]

 

 

                                       بخسیس[54](؟)
  ترش‌ترش باشد، خاشاک خورد (؟).

                                       کیوس(؟)
  لختها (؟) باشد،

                                       کاس[55]
  خوک[56] بود، [فرخی گفت:

    چو کاس موی گیاهان او برهنه ز برگ
                          چو شاخ کار [کذا! بید] درختان او تهی از بار]

    

                            ملحقات حرف سین

  لغات ذیل را نسخه اساس ندارد ولی نسخ دیگر هر کدام بر بعضی از آنها مشتمل‌اند:

                                  چشم آلوس[57]

  نِگَرِستَن بود، بگوشه چشم، دقیقی گفت:

  کیوس[58] وار بگیرد[59] همی بچشم آلوس

                                              بسال فرخ شبها  امیر روز غدیر[60]

 

 

 

 

 

 

                                 سپاس و سپاسه[61]

  لطف باشد، بوشکور[62] گفت:

  وز آن پس که بد کرد بگذاشتم

                                                         بدو بر سپاسه نپنداشتم

                                       مَرس[63]

  نام مغیست [؟!]، ابو العباس گوید:

  و یا فَدیتک امروز تو بدولت میر
                                       توانگری و بزرگی و مرس را جینی (؟)

                                    کَماس[64]

  کوزه ها بود پهن از سفال که زیر بغل در آویزند [بغلی!]، چنانکه ابوالعباس گوید:
  گیرم که ترا آکنون، سه خانه کَماس است
                            بنویس یکی نامه که چندت همه کاس است

                                    تُس[65]

  پس[66] باشد همانا بود [کذا]، منجیک گوید:

  خواجه یک غلامک رُس[67] دارد
                                                 کز ناگوارد خانه چو تُس دارد
  ایدون بطبع کیر خورد گویی
                                          چون ماکیان به کون در کس دارد

                                         ***   

لغات ذیل منحصر در حاشیهٔ ن آمده و سایر نسخ از آنها خالی‌اند:

 

                                          هاس

  بیم و ترس بود. شاعر گوید:

  من با تو بدل هیچ ندارم ز بدیها

                                    چیزی نتوان گر تو همی هاسی می هاس

                                       نَسناس

  جانوری بود چهارچشم، سرخروی، درازبالا، سبز موی، در حدّ هندوستان بود؛ چون گوسفند بود، او را صید کنند و خورند اهل هندوستان،[!؟!؟]

                                  کوس   دیگر

  تس بود. عسجدی گوید:

  کوس تو اندر خوردنی هر روزگار اندر منه
                            باد بر گست و قفا، سفت و سیل و عصا(؟)

                                   قالوس

  نام نواییست مطربان زنند. عنصری گوید:

  بلبل همی سراید چون باربد [کذا]

                                            قالوس و قفل رومی و جالینوس

                                 آذرطوس

  نام مردیست که مادر عذرا را بدو داده بودند. عنصری گوید:

  پدر داده بودش گه کُودکی
                                              بآذرطوس آن حکیم نکی [کذا]
  بمرگ خداوندش آذرطوس
                                             تبه کرد مر خویشتن بر فسوس

 

 

 

 

 

 

 

 

                                         منوس

  پادشاهِ عظیم بود که بدرویشی افتاد و دگرباره پادشاه شد، عنصری گوید:

  که فرخ منوس آن شه دادگر            که بد پادشاه جهان سر بِسر

 جدا ماند بیچاره از تاج و تخت       بدرویشی افتاد و شد شور بخت

 سر تخت بختش بر آمد بماه          دگر باره شد شاه و بگرفت گاه

                                       فلاطوس

  نام استاد عذرا بود، عنصری گوید:

  فلاطوس برگشت و آمد براه                   بر حجره وامق نیکخواه

                                       ذیفنوس

  نام مردیست رامشگر که خدمت فلقراط کردی، عنصری گوید:

  جهاندیده بُد نام او ذیفنوس      که کردی بر آوای بلبل فسوس

                                      مخسنوس

  مردی بود فرزانه و حکیم، عنصری گوید:

  حکیمی بُد و نام او مخسنوس

                                          که دانش همی دست او داد بوس

                                    اندروس

  مردی بود که زنی داشت بهارو نام و جزیره بهارو در میان آب بود و هر شب این بهارو آتش بر کردی تا اندروس بفروغ آتش اندر آب شناه کردی و نزدیك او رفتی، یك شب باد آمد و اندروس در میان آب بماند و بمرد، عنصری گوید:

  نه من کمتر از اندروسم بمهر

                                                    نه باشد بهارو چو عذرا بچهر

 

 

 

 

 

 

 

                                    فزیدیوس

  شهریست که منقلوس آنجا بود، عنصری گوید:

  ز فزیدیوس و  ز دیفیریا

                                                 چو مایه شبه شد بلوقاریا (؟)

                                  منقلوس

  نام مردیست که کنیزکان بخریدی و بر ایشان قوادگی کردی و عذرا را بخرید، عنصری گوید:

  چو رفتند سوی جزیره کیوس           یکی مرد به نام او منقلوس

                                  دمخسینوس

  بازرگانی بود که عذرا را بدزدید از منقلوس و بیاورد تا بدان رسته گشت، عنصری گوید:

  دل دمخسینوس شد ناشکیب      که در کار عذرا چه سازد فریب

                                    بخسلوس

  نام پادشاهی بود که عذرا را بقهر برد، عنصری گوید:

  یکی شاه بد نام او بخسلوس

                                             که با حیله و رنگ بود و فسوس

                                     کروتیس

  جزیره ای بود که وامق آنجا بود، عنصری گوید:

  جزیره یکی بد بیونان زمین            کروتیس بُد نام شهری گزین

                                    ملذیطس

  نام پدر وامق است، عنصری گوید:

  که ملذیطس آن جایگه داشتی

                                               بشاهی بر، او دستگه داشتی

 

 

 

 

 

 

 

                                          هرمس

  نام مردیست که بربط او ساخت، عنصری گوید:

  بدو گفت هرمس چرایی دژم

                                              نه همچون منی دلت مانده بغم

                                         زَرَفس [کذا؟!؟!]

  زریب (؟) و جنبانیدن بود، عنصری گوید:

  زرافشانید بر پیلان جرسهای مدارا را

                                  بر آرید آن فریدون فر درفش چرخ بالا را

                                        شامُس

   جزیره ای بود بیونان زمین، عنصری گوید:

  بآیین یکی شهر شامس بنام

                                                    یکی شهریار اندرو شاد کام

  فلقراط نام از در مهتری

                                                  هم از تخم آقوس بن مشتری

                                         سَرکَس [کذا!]

  نام مرغی است خوش آواز، کسائی گوید:

  سرکس بر پشت رود باربدی زد سرود

                                      وز می سوری درود سوی بنفشه رسید

                                          وَرس

  چوبی بود که در بینی استر کنند، لبیبی گوید:

  ایا کرده در بینی ات حرص ورس

                                                    از ایزد نیایدت یك ذرّه ترس

 

 

 

 

 

 

 

---

[1] - ن:  پرواس پرداختن بود و هر که هرچه بسازد [‌ظ: بساود] گوید که بِپرواسیدم. س: پرواس بساویدن بود هرچه بساوی گویی پیرواسیدم و نیز پرداختن بود. چ: پرواس هرچه بسایی [کذا] گویی پیرواسیدم و بتازی لمس خوانند.

[2]- س و چ: گوهریست.

[3] - ن: سرپاس لخت باشد، س و چ این لغت را ندارند.

[4]- ن: هراس ترس و بیم بود، سایر نسخ مثل متن.

[5]  ن:  فرناس غافل باشد و نادان بالطبع؛ س: فرناس غافل باشد و نادان طبع و گویند مردم نیم خفته باشد. چ: کم مایه باشد و غنوده یعنی مژه گرم کرده.

[6] - این بیت فقط در س و ن هست.

[7]- - این بیت فقط در چ آمده.

[8] - ن: تکس استخوان انگور بود؛ چ: تکس و تگژ استخوان انگور؛ س: تکس استخوان انگور بود که در میان غُژم بود.

[9]- ن: بهرامی تشبیه کند انگور را.

[10] - چ: مردمه.

[11]-  س: پامس پای بسته باشد ببند از خالهای [کذا] که در آنجا باشد و ناخوش باشد و نتواند رفتن و نتواند بودن آنجا، ن: پامس پای بسته بود بجایی مانده نه جایی تواند رفتن و نه آنجا که بود نفع بیند؛ چ: پامس پای بسته و بیچاره بود که نه اندر مقام نفع بیند و نه اندر شدن و نه ره شناسد.

[12] - س: خس خاشاک خرد باشد چون ریزه‌های چوب و کاه؛ ن: خس خاشاک و چوب ریزه خرد بود؛ چ: خار ریزه و کاه‌ریزه باشد.

 

[13] - چ این بیت را ندارد و بجای آن بیت بعد را دارد که مثال برای معنی مجازی خس است.

[14]- س: بخس فرو پژمرده بوداز نیستی یا غمی، ن: پخس [کذا] پژمردن بود از غم و تبش.

[15] - س: لوس لوسانه بودیعنی فروتنی کردن و بزبان ترساندن، چ: لوس گفتار خوش و فریبنده باشد و فروتنی بود بیش از اندازه، ن این لغت را ندارد.

[16] - س: در.

[17] - چ: گوئی.

[18] - س:

[19] - این بیت فقط در چ هست.

[20] - س: کیوس کژ بود یعنی ناراست، چ: کیوس کژ باشد، ن: کیوس وُریب باشد.

[21] س: اضافه دارد: و ابله.

[22] - ن: غَرَس تندی باشد و خشم، چ: غرس و غژم [صحیح: غرم] خشم باشد، س این لغت را ندارد.

[23] - در چ که فقط بر این مشتمل است: نپسندد.

[24]- از مصدر تاویدن یعنی طاقت آوردن.

[25] - این بیت را چ اضافه دارد.

[26] - ن: داس و دلوس اتباع است چون که و کوی [کذا؟] و تباه و تبست و تار و مار و قاش و قماش [کذا] از هرچه بود مَردُمرا، چ: داس و دلوس چون تباه و تبست است معنیش قاش و قماش است.

[27] - مطابق س، ن: دوش دانستم کاین رنج  بجی بس داس است (؟) چ: دوش دانستم کین رنج بچه داس است (؟)

[28] - س: دیس فَش، باشد یعنی «همانا» و مانند نیز گویند.ن: دیس چیزی بود که چیزی مانند کند. ج: دیس فش، باشد یعنی تن (؟)

[29] -  در س فقط: فرخی.

[30]- س فقط: برچیسی (؟).

[31] - مطابق ن، س: کوکب و چ: کوکب.

[32] - ن: بیوس طمع داشتن بود بنیکوییها، س: بیوس طمع و انتظار کردن (بدون مثال)، چ: بیوس طمع و انتظار کردن بچیزی بود.

[33] - س: نس پوز باشد، یعنی بیرون و اندرون دهان، ن: نس گرد دهان باشد از درون و بیرون ، چ: نس و زک و زفر و فرنج پیرامن دهان باشد.

[34]-  چ: فقط: مهستی.

[35] - س: بنیرو دهی.

[36]- نسخهٔ اساس: زیس ولی سایر نسخ: رس، س: رس گلوبنده بود و رژد بخوردن، ن: رس بسیار خواره و گلو بنده بود، چ: رس گلوبنده بسیار خوار بود.

[37]-  این بیت را فقط س بر سایر نسخ اضافه دارد.

[38] - ۶ ـ س: دریواس آن چوب‌هایی بود که گرد بر گرد در بود و در را محکم دارد، ن (در حاشیه): دریواس گرد بر گرد در بود از چوب آلت ساخته از بهر اِحکام در و آن چوب که در گرداگرد در و دیوار زده باشند تا در را نگاه دارد، چ این لغت را ندارد.

 

[39] - س: کوس یکی آسَت که بلشکرها و مصافها زنند، ن (در حاشیه): کوس طبل بود عظیم بزرگ که در لشکرها زنند، چ: کوس آلت باشد که چیزی در چیزی کوبند.

[40] - این بیت فقط در س هست.

[41] - این بیت فقط در چ هست.

[42] - س: کوس دیگر آنست که دو تن بقوت دوش و پهلو برهم زنند، عمداً یا ناگاه، ن (در حاشیه): کوس دیگر دو تن چون بهم رسند و تن در تن دیگر کوبند آن را کُوس گویند، چ: این معنی کوس را ندارد.

[43] - س: آس آسیای گردان [کذا] باشد، چ: آس آرد نرم باشد زیر سنگ، چ این لغت را ندارد.

[44]-  این دو بیت را چ اضافه دارد و نام قائل بیت دوم افتاده، ولی این بیت از معزی است.

 

[45] - در دیوان معزی، آسیا بر سر.

[46]- چ: برگس و پرگست معاذالله بوند، ن: برگس معاذالله گفتن بود، س این لغت را ندارد.

[47] - ن: خرآس خانه ای بود که در او بچهار پایان چیزی بسنگ آس کنند و آن سنگ را گروهی سنگ خرآس گویند، چ: خرآس آسیا بود که بچهار پایان گردانند، س این لغت را ندارد.  

[48] - چ: بر جاس نشانه گاه تیر باشد، س: بر جاس نشانه تیر باشد، ن این لغت را ندارد.

[49] -س: ابو العباس.

[50] - س این لغت را ندارد.

[51] - چ: همی باز [کذا]

[52] - درونه یعنی کمان حلاجی.

[53]- چ: در او.

[54] - این دو لغت که ضبط و معنی هیچ‌کدام معلوم نشد فقط در ع. هست.

[55] ــ چ: کاس موی، موی خوک باشد. سایر نسخ این لغت را ندارند.

[56] -  در ع چوب (؟).

[57] - این لغت فقط در چ و حاشیهٔ ن هست. ــ ن (در حاشیه): چشمالوس، نگریستن بیک گوشه چشم بود و چشماغل نیز گویند.

[58] - کیوس یعنی کج.

[59] - ظاهرا نِگَرَد.

[60] - چ:

    کیوس ترا بگیرندبچشم آلوس(؟)           بسان فرخ شهبا امیر روز غریز (؟)

[61] - این لغت فقط در س و چ هست، چ سپاسه را دارد و س سپاس را و این دومی از مثال خالی است.

[62] - در چ معزی ولی در فرهنگ‌ها بنام بوشکور است.

[63] - این لغت فقط در س هست.

[64] - این لغت هم فقط در س هست.

[65] - این لغت فقط در ن هست.

[66] - در جهانگیری تُس بادی را گویند که از طریق اسفل رها شو بی صدا و همین معنی در اینجا مناسب است.

[67]- رُس یعنی پر خور و شکم پرست.