سد كیس. قوس قزح باشد [بوالموید گفت: میغ ماننده پنبه است و ورا باد نداف هست سدکیس درونه که بدو پنبه زنند]

 سد كیس.  قوس قزح باشد [بوالموید گفت:

میغ ماننده پنبه است و ورا باد  نداف

هست سدکیس درونه  که بدو  پنبه زنند] 

این مدخل سَدکِیس از نظر معنایی جالب است، ولی در ضبط واژه و نیز در تفسیر بیت، بهتر است محتاط باشیم.

۱. متن مدخل

با حفظ ضبط شما و فقط اصلاح فاصله و نشانه‌گذاری:

سَدکِیس. قوس قزح باشد. ابوالمؤید گفت:

میغ مانندهٔ پنبه است و ورا باد ندّاف

هست سدکیس درونه که بدو پنبه زنند.

۲. معنی «سدکیس»

اسدی آن را صریحاً:

قوس قزح

معنی کرده است؛ یعنی رنگین‌کمان.

اما شاهد ابوالمؤید نکتهٔ مهمی دارد: شاعر ابر را به پنبه تشبیه می‌کند و باد را ندّاف، یعنی پنبه‌زن، می‌گیرد:

ابر مانند پنبه است و باد، ندّافِ آن است؛

سدکیس درون آن است که با آن پنبه می‌زنند.

تصویر شعری ظاهراً چنین است که باد همچون پنبه‌زن، ابر را می‌زند و رنگین‌کمان در میان/درون ابر پدیدار می‌شود.

۳. «سدکیس» واژه‌ای بسیار جالب است

از آنجا که اسدی معنی آن را قوس قزح داده، با یک واژهٔ کهن فارسی برای پدیده‌ای طبیعی روبه‌رو هستیم.

اما دربارهٔ ریشه‌شناسی آن باید بسیار محتاط بود. صورت:

سَدکِیس

در نگاه نخست ممکن است به اجزای دیگری تجزیه شود، ولی فعلاً نباید «سد + کیس» را به‌عنوان ریشه‌شناسی قطعی پذیرفت.

همچنین نباید فقط از روی شباهت آوایی، آن را به واژه‌های پهلوی یا اوستایی نسبت داد.

۴. آیا پیشااسلامی است؟

این مدخل از نظر پژوهش ما ارزش ویژه‌ای دارد، زیرا ابوالمؤید بلخی از شاعران بسیار کهن فارسی است و شاهد او از قدیمی‌ترین دوره‌های شعر فارسی به شمار می‌آید.

ولی این امر فقط قدمت کاربرد واژه در فارسی را نشان می‌دهد.

برای اینکه بگوییم سدکیس میراث پیشااسلامی ایرانی است، باید همتای آن را در یکی از زبان‌های ایرانی میانه یا متون پیش از اسلام پیدا کنیم.

پس طبقه‌بندی فعلی:

سدکیس — واژهٔ فارسی کهن برای «قوس قزح/رنگین‌کمان»؛ شاهد ابوالمؤید. ریشهٔ ایرانی پیشااسلامی: هنوز اثبات‌نشده.

۵. یک نکته دربارهٔ متن بیت

من در اینجا «هست سدکیس درونه» را مطابق متن شما نگه می‌دارم و آن را به صورت دیگری تصحیح نمی‌کنم. همچنین «ندّاف» در این تصویر به معنی پنبه‌زن است و ارتباط تصویری زیبایی با «پنبه» و «ابر» دارد.

نتیجهٔ مناسب برای پروندهٔ پژوهش

سَدکِیس: قوس قزح، رنگین‌کمان. شاهد: ابوالمؤید بلخی. واژه‌ای کهن در فارسی دری و دارای شاهد شعری بسیار قدیمی؛ اما ریشه و صورت پیشااسلامی آن هنوز اثبات نشده است. صورت پهلوی یا اوستایی آن فعلاً نباید حدس زده شود.

این مدخل از آن مواردی است که اگر در فرهنگ‌های فارسی میانه یا متون ایرانی شرقی نظیری برای «سدکیس» پیدا شود، ارزش پژوهشی بسیار بالایی خواهد داشت.