چشم آلوس. نِگَرِستَن بود، بگوشه چشم، دقیقی گفت: کیوس وار بگیرد همی بچشم آلوس بسال فرخ شبها امیر روز غدیر
این مدخل چشمآلوس جالب است، زیرا اسدی آن را نه یک اسم ساده، بلکه یک تعبیر برای نوع نگاه کردن معرفی میکند.
۱. متن مدخل
با حفظ ضبط شما و فقط تنظیم فاصله و سجاوندی:
چشمآلوس. نِگَرِستَن بود، به گوشهٔ چشم. دقیقی گفت:کیوسوار بگیرد همی به چشمآلوسبسالِ فرخ شبها، امیرِ روزِ غدیر
در خوانش شعر، البته چند جای بیت، بهویژه «کیوسوار» و مصراع دوم، بهتر است با نسخهٔ معتبر مقابله شود؛ بنابراین فعلاً آنها را اصلاح نمیکنیم.
۲. معنی «چشمآلوس»
اسدی بسیار روشن توضیح میدهد:
نگرستن به گوشهٔ چشم
یعنی کسی مستقیماً به شخصی نگاه نمیکند، بلکه از گوشهٔ چشم و بهطور غیرمستقیم نگاه میکند.
بنابراین:
چشمآلوس = گوشهچشمی نگاه کردن، از گوشهٔ چشم نگریستن.
و «آلوس» در این ترکیب ظاهراً در ساخت اصطلاحی مربوط به نوع نگاه وارد شده است.
۳. ارتباط با «لوس» و «چاپلوس»
این مدخل از نظر پروژهٔ ما بسیار جالب است، چون پیشتر داشتیم:
لوس = فروتنی، چربزبانی، لابه و فریب
چاپلوس = فریبنده
داس و دلوس = اتباع، به معنی سفله
و اکنون:
چشمآلوس = نگاه کردن از گوشهٔ چشم
اما نباید از شباهت «آلوس» و «لوس» نتیجه بگیریم که اینها از یک ریشهاند.
حتی ممکن است آلوس در «چشمآلوس» یک جزء مستقل و بسیار قدیمی باشد که در طول زمان معنایش در این ترکیب تخصصی شده است.
۴. «آلوس» چه معنایی داشته است؟
از تعریف اسدی، معنای کل ترکیب قطعی است؛ اما اینکه:
چشم + آلوس
دقیقاً چگونه ساخته شده، هنوز روشن نیست.
ممکن است آلوس در اصل مفهومی مانند «مایل، منحرف، به کنار» داشته باشد و سپس چشمآلوس معنای «نگاه مایل/از کنار» گرفته باشد.
این فقط یک فرض ریشهشناختی است و نباید در متن پژوهش بهصورت واقعیت قطعی ثبت شود.
۵. آیا «چشمآلوس» پیشااسلامی است؟
شاهد دقیقی از دورهٔ نخستین شعر فارسی است، بنابراین واژه/تعبیر دستکم بسیار کهن است.
اما:
شاهد دقیقی ≠ اثبات ریشهٔ پیشااسلامی.
در حال حاضر نمیتوان صورت اوستایی یا پهلوی برای آلوس یا چشمآلوس ارائه کرد.
بنابراین:
چشمآلوس: تعبیر فارسی کهن به معنی «از گوشهٔ چشم نگریستن». شاهد: دقیقی. قدمت آن در فارسی دری بسیار زیاد است؛ اما ریشهٔ ایرانی پیشااسلامیِ جزء «آلوس» فعلاً اثبات نشده است.
۶. یک نکتهٔ مهم دربارهٔ شاهد دقیقی
در این مدخل، معنی اسدی از خود بیت مهمتر است؛ چون مصراعهای نقلشده از نظر ضبط برای ما کاملاً روشن نیستند. بنابراین بهتر است برای چاپ نهایی، متن بیت را از نسخهٔ معتبر دقیقی مقابله کنیم و فعلاً هیچ واژهای مثل «کیوسوار» را حدسی تصحیح نکنیم.
نتیجه: «چشمآلوس» را فعلاً یک تعبیر کهن فارسی برای نگاه از گوشهٔ چشم میدانیم؛ رابطهٔ آن با «لوس/چاپلوس» اثبات نشده و صورت پهلوی یا پیشااسلامی برای آن نباید بدون شاهد ساخته شود.
