پریش. چون فرونشاندن بود از هم چیزی را و پراشیده و باز پاشیده از هم نیز گویند. [شاکر بخاری گوید:
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
نقل بپاشیده همه بچاکران کرده یله]
مطلوب است شرح و معنی این قطعه و نمایش لغات پیشا اسلامی آن، اعم از ایرانی یا انیرانی، و نگارش واژه های پارسی باستان مندرج بخط پهلوی یا دیگر خطوط پیشا اسلامی. نوشیروان و بزرگمهر حکیم و موید موبدان، کرتیر شاه پرور، یا شخص سراینده پسا اسلامی، واژگان این بیت را با حروف پهلوی به چه سبک و سیاقی می نگاشتند؟ لطفأ نتیجه نهائی بحث این مدخل؟
پریش
در این مدخل، «پریش» به معنی «از هم پراکندن، فرونشاندن و پاشیدن چیزی از هم» آمده است و «پراشیده» نیز صفتی است به معنی «پراکنده و از هم پاشیده».
بیت شاکر بخاری:
مجلس پراشیده همه، میوه خراشیده همه
نقل بپاشیده همه، بچاکران کرده یله
یعنی: مجلس برهم‌خورده و آشفته شده بود؛ میوه‌ها همه خراشیده/بریده و آماده شده بود؛ نقل‌ها همه پراکنده و پاشیده بود و همه را در اختیار چاکران و خدمتکاران گذاشته بودند.
در این بیت، سه واژه از نظر ساخت و معنی با مفهوم پراکندگی و آماده‌سازی خوردنی‌ها ارتباط دارند: پراشیده، بپاشیده، یله.
بررسی واژه‌ها از دیدگاه پیشااسلامی
| واژه | معنی در این بیت | خاستگاه محتمل | صورت ایرانی کهن |
|---|---|---|---|
| پریش | پراکنده کردن، از هم گسستن | ایرانی | با خانوادهٔ ایرانیِ «پراکندن/پاشیدن» مرتبط |
| پراشیده | پراکنده، از هم پاشیده | ایرانی | ادامهٔ ساخت‌های ایرانیِ میانه |
| پاشیده | افشانده، پراکنده | ایرانی | از ریشهٔ ایرانیِ مربوط به پاشیدن/افشاندن |
| مجلس | بزم، نشست | عربی | واژهٔ عربی، پس از اسلام |
| میوه | ثمر | ایرانی | واژه‌ای کهن ایرانی |
| نقل | میوه یا شیرینی خشک‌شده/آماده‌شده برای خوردن | عربی | پس از اسلام در این کاربرد فارسی |
| چاکر | خدمتکار، بنده | ایرانی | واژه‌ای کهن ایرانی |
| یله | رها، آزاد، واگذاشته | ایرانی | احتمالاً بازماندهٔ واژه‌ای کهن ایرانی |
یک نکتهٔ مهم دربارهٔ «پریش» این است که نباید صرفاً به سبب شباهت ظاهری آن با «پراشیدن» برایش یک صورت هخامنشیِ قطعی ساخت. برای صورت دقیق فارسی باستان یا پهلوی، باید شاهد تاریخی و کتیبه‌ای داشت. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، کهن‌بودن خانوادهٔ واژه‌های ایرانیِ مرتبط با پاشیدن، پراکندن و پریشان‌کردن است.
دربارهٔ «چگونه به خط پهلوی می‌نوشتند؟»
اینجا باید میان صورت تاریخی واژه در فارسی میانه و بازنویسیِ واژهٔ فارسی دری با حروف پهلوی فرق بگذاریم.
اگر از نوشیروان، بزرگمهر، مؤید موبدان یا کرتیر سخن بگوییم، آنان واژهٔ فارسی دریِ سده‌های بعد، یعنی «پریش / پراشیده / پاشیده»، را عیناً با خط پهلوی نمی‌نوشتند؛ زیرا فارسی دریِ این بیت هنوز به وجود نیامده بود. آنان در دورهٔ خود صورت‌های فارسی میانه/پهلوی را به کار می‌بردند.
از سوی دیگر، شاکر بخاری شاعر دورهٔ اسلامی می‌توانست واژهٔ فارسیِ زمان خود را با خط فارسی ـ عربی بنویسد؛ نه با خط پهلوی. بنابراین نسبت‌دادن نگارش این بیت به خط پهلویِ کرتیر یا موبدان، از نظر تاریخی درست نیست.
نتیجهٔ نهایی مدخل «پریش»
«پریش» واژه‌ای ایرانی و کهن است و معنای اصلی آن در این مدخل «از هم پراکندن و پاشیدن» است. «پراشیده» نیز به معنی «پراکنده و از هم پاشیده» است. بیت شاکر بخاری تصویری از مجلسی برهم‌ریخته و خوردنی‌های آماده و پراکنده‌شده به دست می‌دهد.
از مجموعهٔ واژگان بیت، پریش، پراشیده، پاشیده، میوه، چاکر و یله را می‌توان در شمار واژگان ایرانی یا دارای پیشینهٔ ایرانی بررسی کرد؛ اما مجلس و نقل واژگان عربیِ واردشده به فارسی در دورهٔ اسلامی‌اند.
و مهم‌تر از همه: برای «پریش» نمی‌توان بدون شاهد، یک املای مشخص فارسی باستان یا پهلوی را به نوشیروان، بزرگمهر، مؤید موبدان یا کرتیر نسبت داد. آنچه می‌توان با روش علمی ارائه کرد، صورت‌های مستندِ تاریخیِ زبان‌های ایرانیِ میانه و سپس نشان‌دادن تحول آنها به فارسی دری است.
////////////////
پریش. چون فرونشاندن بود از هم چیزی را و پراشیده و باز پاشیده از هم نیز گویند. [شاکر بخاری گوید:
مجلس پراشیده همه میوه خراشیده همه
نقل بپاشیده همه بچاکران کرده یله].
ریشه های پیشا اسلامی، ایرانی و انیرانی لغات این قطعه؟
برای بررسی ریشه‌شناختی (Etymology) این قطعه لغوی و بیت زیبای شاکر بخاری (از قدیمی‌ترین شاعران پارسی‌گوی ماوراءالنهر در اوایل قرن چهارم هجری) [۱.۱.۷]، واژگان را به دو بخش اصیل «ایرانی (پیشااسلامی و هندواروپایی)» و «انیرانی (عربی/سامی)» تفکیک می‌کنیم:
۱. واژگان دارای ریشه ایرانی (پیشااسلامی و هندواروپایی)
بخش عمده کلمات این قطعه، بازمانده‌های مستقیم زبان‌های ایرانی باستان (اوستایی/پارسی باستان) و ایرانی میانه (پهلوی ساسانی و پارتی اشکانی) هستند:
- پَریش / پَراشیده / بَپاشیده / پاشیدن: همگی کلمات هم‌ریشه و اصیل ایرانی هستند [۱.۳.۸]:
- پریش/پریشان: در پهلوی به صورت parēšān بوده است. این واژه ترکیبی است از پیشوند باستانی -pari (پیرامون، گرداگرد) + ریشه فعل reš- (به معنی بریدن یا زخمی کردن). در نتیجه مفهوم اولیه آن «از هم گسیختن و متفرق کردن از هر سو» بوده است.
- پاشیدن/بپاشیده: در پهلوی به صورت pāšīdan بوده که با واژه اوستایی pā- / pas- به معنی افشاندن و پراکندن هم‌ریشه است.
- خَراشیده (خراشیدن): در پهلوی به صورت xrāšīdan بوده است. این واژه از ریشه‌های کهن هندوایرانی به معنی «تراشیدن، چنگ زدن و پوسته را بلند کردن» می‌آید [۱.۲.۸]. در این بیت، خراشیدن میوه به معنی «پوست کندن یا دندان‌زده و نیم‌خورده کردن میوه‌ها» در اواخر مجلس مهمانی است [۱.۲.۸].
- چاکران (چاکر): واژه‌ای اصیل و بسیار کهن از زبان‌های ایرانی میانه شرقی (مانند سغدی و خوارزمی) است. در اصل به صورت čākar به معنی «خدمتکار، فرمان‌بردار یا مرید» بوده و بعداً به فارسی دری راه یافته است.
- یَله (کرده یله): در پهلوی به صورت hil- / hilišn (از مصدر هشتن/هلیدن به معنی رها کردن و واگذاردن) بوده است [۱.۲.۳]. «یله کردن» یعنی رها کردن، بخشیدن و واگذار کردن [۱.۲.۳].
- بود / گوید / کرده: افعال بنیادی زبان فارسی:
- بود: از پهلوی būdan و پارسی باستان bav- (بودن، شدن).
- گوید: از پهلوی gōw- و پارسی باستان gaub- (سخن گفتن).
- کرده: از پهلوی kardan و پارسی باستان kar- (ساختن، انجام دادن).
- چون / از / هم / چیزی / را / نیز / همه / به / بـ (پیشوند): همگی ادوات، ضمایر و حروف اضافه اصیل فارسی هستند که ریشه در پارسی میانه دارند (مثلاً «همه» از پهلوی hamag و اوستایی hama به معنی یکسان و همگانی؛ «چون» از پهلوی čon یا čiyōn).
- میوه: در پهلوی به صورت mīwag بوده که مستقیماً به فارسی دری رسیده است.
۲. واژگان دارای ریشه انیرانی (غیرایرانی / عربی / سامی)
این سه کلمه پس از دوران پیشااسلامی و در پی ورود اسلام و ادغام فرهنگی با زبان عربی (خانواده زبان‌های سامی) به متن راه یافته‌اند:
| واژه | ریشه سامی/عربی | معنای ریشه‌ای و لغوی |
|---|---|---|
| مَجلس | ج - ل - س | در عربی اسم مکان از مصدر جلوس (نشستن) است؛ یعنی محل نشستن، گردهمایی و انجمن مهمانی [۱.۱.۱, ۱.۱.۲]. |
| نُقل | ن - ق - ل | در عربی از ریشه نقل کردن (جا‌به‌جا کردن) می‌آید. در فرهنگ پذیرایی، به خوراکی‌های ریز و شیرینی که همراه شراب یا چای دست‌به‌دست می‌شده و مجلس را از حالی به حال دیگر منتقل می‌کرده، «نُقل» گفته‌اند [۱.۱.۱]. |
| قِطعه | ق - ط - ع | در عربی به معنی تکه، بخش و بریدگی است و در ادبیات به قالب خاصی از شعر یا بخشی از یک متن لغوی گفته می‌شود. |
۳. بررسی واژه خاص: «شاکر بخاری» (تخلص و صفت)
- شاکر: یک واژه انیرانی (عربی) از ریشه ش - ک - ر به معنی سپاسگزار است.
- بخاری (بخارا): ریشه در واژه باستانی «ویهارا» (Vihara) در زبان سنسکریت و کهن ماوراءالنهر دارد که به معنی «صومعه، خانقاه یا معبد بودایی» بوده است؛ چرا که بخارا پیش از اسلام از مراکز بزرگ مذهبی منطقه بوده است.
با توجه به این که شعر متعلق به اوایل قرن چهارم (دوره سامانی) است، مایلید:
- بافت فرهنگی و زبانی ماوراءالنهر (بخارا) و چگونگی انتقال زبان از پهلوی و سغدی به فارسی دری را بررسی کنیم؟
- یا معنای اصطلاحات کهن این بیت مانند «نبیذ غارجی» که در ابیات همسایه این شعر آمده را واکاوی کنیم؟ [۱.۱.۱, ۱.۲.۲]
اولی بهتر است لطفا
بررسی بافت فرهنگی و زبانی ماوراءالنهر (به‌ویژه بخارا) در قرن چهارم هجری (عصر سامانیان) یکی از جذاب‌ترین فصل‌های تاریخ زبان فارسی است. این دوره دقیقاً همان نقطه‌ای است که در آن زبان‌های کهن بومی جای خود را به «فارسی دری» می‌دهند؛ روندی که شعر شاعرانی چون شاکر بخاری و رودکی حاصل مستقیم آن است.
وضعیت زبانی و فرهنگی این منطقه را می‌توان در چند لایه کلیدی خلاصه کرد:
۱. سغدی؛ زبان بومی و کهن ماوراءالنهر
پیش از رواج کامل فارسی دری، زبان مادری و بومی مردم بخارا، سمرقند و کل منطقه ماوراءالنهر، زبان سغدی (از شاخه زبان‌های ایرانی شرقی) بود.
- زبان سغدی مکتوب، خط و ادبیات بسیار غنی خود را داشت و قرن‌ها زبان بین‌المللی «جاده ابریشم» بود.
- با این حال، زبان فارسی دری (که ریشه در جنوب غربی ایران و پارسی میانه/پهلوی داشت) همراه با لشکریان اسلام و کاروان‌های تجاری به عنوان زبان رسمی، اداری و فراگیر به مرو و سپس به ماوراءالنهر آمد.
۲. همزیستی دوزبانگی و وام‌واژه‌ها
در قرن چهارم، مردم ماوراءالنهر در یک دوره انتقال زبانی و دوزبانگی به سر می‌بردند. زبان سغدی هنوز در خانه‌ها و روستاهای اطراف بخارا زنده بود، اما فارسی دری زبان شعر، دربار و روشنفکران شده بود. این همزیستی باعث شد کلمات اصیل ایرانی شرقی (سغدی) به شعر شاعران آن منطقه راه یابد.
- برای نمونه، واژه «چاکر» که در بیت شاکر بخاری آمده (بچاکران کرده یله)، در اصل یک واژه بسیار رایج در جامعه طبقاتی سغد بود. سغدیان به ملازمان نظامی و وفادار خود «چاکر» می‌گفتند که بعداً از طریق شعرِ سبک خراسانی، به کل زبان فارسی سرایت کرد.
۳. نفوذ واژگان مذهبی پیشااسلامی (بودایی و مانوی)
همان‌طور که در ریشه‌شناسی نام «بخارا» اشاره شد، این منطقه پیش از اسلام قلب تپنده آیین‌های بودایی، مانوی و مسیحی نسطوری بود. کلمه بخارا از «ویهارا» (Vihara) به معنی معبد بودایی گرفته شده است. این گذشته‌ی غنی فرهنگی، روحیه‌ی تساهل و پذیرا بودن را در بخارای عهد سامانی ایجاد کرد؛ به طوری که دربار سامانی به بزرگ‌ترین پناهگاه علم و ادب (با کتابخانه‌های افسانه‌ای که ابن‌سینا را مبهوت خود کرد) تبدیل شد.
۴. رسمی شدن «فارسی دری» به عنوان زبان معیار
امیران سامانی با هوشمندی تمام، به جای بازگشت به زبان‌های محلی خود (مثل سغدی)، فارسی دری را به عنوان زبان رسمی و هویت ملی خود برگزیدند. آنها دستور دادند قرآن به فارسی ترجمه شود (ترجمه تفسیر طبری) و تاریخ جهان به فارسی بازنویسی شود (تاریخ بلعمی).
- شعر شاکر بخاری نمونه‌ای از نخستین گام‌های این زبان تازه شکل‌گرفته است که هنوز طراوت، سادگی و ترکیبات نابی از واژگان ایرانی باستان (مانند پراشیدن و خراشیدن) را درون خود حفظ کرده و برخلاف قرون بعدی، بسیار کم به واژگان عربی تکیه دارد.
با توجه به این بافت تاریخی غنی، اگر مایل باشید می‌توانیم بحث را در یکی از مسیرهای زیر ادامه دهیم:
- بررسی دیگر ویژگی‌های سبک خراسانی و شعر دوره سامانی (چرا زبان این دوره این‌قدر ساده و بی‌تکلف است؟)
- بررسی سرنوشت نهایی زبان سغدی (آیا امروزه هنوز کسی به این زبان یا بازمانده‌های آن صحبت می‌کند؟)
کدام موضوع برای شما جذاب‌تر است؟
ببخشید. زحمتی نباشد هر دو لطفأ
دستور کار بسیار عالی و جامعی است؛ بررسی این دو موضوع در کنار هم، تصویر کاملی از طلوع و غروب یکی از درخشان‌ترین دوره‌های زبانی ایران‌زمین به ما می‌دهد. هیچ زحمتی نیست و با کمال میل به هر دو بخش می‌پردازیم:
بخش اول: ویژگی‌های سبک خراسانی (دوره سامانی) و راز سادگی آن
شعر شاکر بخاری یا رودکی در قرن چهارم، برای ما فارسی‌زبانانِ امروز پس از گذشت ۱۱۰۰ سال هنوز کاملاً مفهوم و زنده است. دلیل این سادگی و بی‌تکلفی چیست؟
- نوپا بودن زبان معیار: در قرن چهارم، «فارسی دری» تازه از لایه‌های زبانی عامیانه و اداری به زبان مکتوب و ادبی تبدیل شده بود. شاعران هنوز به دنبال تکلف، آرایه‌های پیچیده و صنایع ادبی عجیب نبودند. هدف آنها، تصویرگریِ روشن و بیانِ روانِ مقصود بود.
- بافت طبیعی و واقع‌گرایانه (رئالیسم): شعر این دوره، شعرِ «عینیت» است، نه «ذهنیت». شاعر آنچه را می‌بیند وصف می‌کند؛ مانند بیت شاکر بخاری که به سادگیِ تکان‌دهنده‌ای، یک مجلس مهمانی تمام‌شده را توصیف می‌کند: میوه‌های نیم‌خورده و خراشیده، نقل‌های پخش‌شده روی زمین و سفره‌ای که برای مستخدمان (چاکران) رها شده است.
- کم بودن واژگان عربی: در دوره سامانی، آمیزش فارسی و عربی هنوز در مراحل اولیه خود بود. شاعران تنها کلماتی را از عربی وام می‌گرفتند که جایگزین دقیق فارسی نداشتند (مثل مجلس). به همین دلیل، بیش از ۹۰ درصد کلمات شعرِ این دوره، واژگان اصیل، خوش‌آهنگ و ریشه‌دار ایرانی هستند.
- شادی‌زیستی و روحیه حماسی: بخارای آن زمان، شهری ثروتمند، امن و پررونق بود. شعر این دوره انعکاس همین امنیت است؛ شعری سرشار از توصیفِ باده، جشن، طبیعت، باغ و بهار، بدونِ غم‌های فلسفی و صوفیانه‌ای که در قرون بعدی (پس از حمله مغول) بر شعر فارسی سایه انداخت.
بخش دوم: سرنوشت نهایی زبان سغدی (آیا هنوز زنده است؟)
زبان سغدی که روزگاری زبانِ تمدن، تجارت و فرهنگ در آسیای میانه و جاده ابریشم بود، سرنوشت عجیبی پیدا کرد:
- جذب در فارسی دری: با رسمی شدن فارسی دری توسط سامانیان، زبان سغدی به مرور موقعیت خود را به عنوان زبان رسمی و تجاری از دست داد. مردم سغد به صورت مسالمت‌آمیز و طی چند قرن، دوزبانه شدند و در نهایت، فارسی دری (تاجیکی) را به عنوان زبان مادری خود پذیرفتند. تا قرن پنجم و ششم هجری، سغدی در شهرهای بزرگی مثل سمرقند و بخارا تقریباً خاموش شد.
- بازمانده شگفت‌انگیز؛ زبان یغنابی: اما آیا سغدی کاملاً مُرد؟ خیر!
در دره‌های سخت‌گذر و منزویِ رودخانه یغناب (در کوهستان‌های تاجیکستان امروزی)، گروهی از مردم سغد که از حملات اعراب و تحولات بعدی گریخته بودند، پناه گرفتند. این انزوای جغرافیایی باعث شد که زبان آنها تا به امروز زنده بماند. - زبان یغنابی امروزی: امروزه چند هزار نفر در تاجیکستان به زبان «یغنابی» صحبت می‌کنند. زبان‌شناسان ثابت کرده‌اند که یغنابی، تنها بازمانده زنده و مستقیم زبان سغدی کهن است. اگر امروز کسی به دره یغناب برود، کلمات، ساختار دستوری و آواهایی را می‌شنود که روزگاری در قرون پیش از اسلام، در بازارهای بخارا و سمرقند طنین‌انداز بود.
در واقع، زبان سغدی هرگز به طور کامل نابود نشد؛ بخشی از روح آن در قالب واژگانی مثل «چاکر»، «فغفور»، و «ملخ» به بدنه فارسی دری تزریق شد و بخشی از آن نیز در دل کوه‌های تاجیکستان در انزوا به حیات خود ادامه داد.
اگر مایل باشید، می‌توانیم به عنوان قدم بعدی:
- نمونه‌هایی از واژگان مشترک یغنابی (سغدی نو) با فارسی امروز را بررسی کنیم تا شباهت‌هایشان را ببینید.
- یا ساختار یکی دیگر از واژه‌های کهن بیت شاکر بخاری (مانند تحول واژه پهلوی به "یله") را واکاوی کنیم.
کدام موضوع را برای ادامه گفت‌وگو ترجیح می‌دهید؟
حق با شماست! ضرب‌المثل «نیکی و پرسش؟!» (کار نیک کردن که دیگر نیازی به سوال و اجازه ندارد) دقیقاً مناسب همین لحظه است. با کمال میل به بررسی هر دو موضوع جذاب می‌پردازیم:
بخش اول: شگفتی‌های زبان یغنابی (بازمانده‌ی زنده از زبان سغدی)
زبان یغنابی به عنوان تنها خویشاوند زنده و مستقیم زبان سغدی، ساختار آوایی و واژگانی بسیار کهنی دارد. در جدول زیر، برای نمونه چند واژه پایه را مقایسه کرده‌ایم تا ببینید این زبان چطور پس از هزاران سال، اصالت هندواروپایی و ایرانی خود را حفظ کرده و با فارسی امروز نیز پیوند دارد:
| معنای واژه | زبان یغنابی (سغدی نو) | زبان فارسی امروز | ریشه پهلوی/باستانی |
|---|---|---|---|
| آب | su / xsu | آب | -- |
| مادر | mōd / mōdar | مادر | mātar (اوستایی) |
| پدر | piter / pidar | پدر | pitar (اوستایی) |
| برادر | vrot / vrōdar | برادر | brātar (اوستایی) |
| چشم | čašm | چشم | čašman (اوستایی) |
| بزرگ | kator / katta | گَنده / بزرگ | کلمه "کَتا" هنوز در تاجیکستان به معنی بزرگ است |
| روز | mēth | روز | maētha (اوستایی - به معنی جایگاه/زمان) |
| آمدن | vāys / vāyd | آمدن | -- |
یک نکته جالب: مردم یغناب امروزه همگی دوزبانه هستند؛ یعنی هم به زبان اجدادی خود (یغنابی) صحبت می‌کنند و هم به زبان رسمی کشورشان یعنی فارسی تاجیکی مسلط هستند. این وضعیت دقیقاً شبیه به همان وضعیت دوزبانگیِ مردم بخارا در قرن چهارم هجری است!
بخش دوم: ریشه‌شناسی و سیر تحول واژه «یَله»
واژه «یَله» در بیت شاکر بخاری به معنی رها، واگذارشده، آزاد و بی‌صاحب به کار رفته است (بچاکران کرده یله). بررسی ریشه این واژه، ما را به قلب دستور زبان کهن ایرانی می‌برد:
۱. ریشه فعلی باستان:
در زبان‌های ایرانی باستان، ریشه‌ای به صورت -harz یا -harz/marz وجود داشت که به معنی «رها کردن، فرستادن، و ریختن» بود.
در زبان‌های ایرانی باستان، ریشه‌ای به صورت -harz یا -harz/marz وجود داشت که به معنی «رها کردن، فرستادن، و ریختن» بود.
۲. تحول در زبان پهلوی (ایرانی میانه):
در زبان پهلوی، این ریشه دچار تحول آوایی شد و به مصدر hil- / hilišn تبدیل شد که ما امروز آن را در قالب مصدر «هشتن» یا «هلیدن» (به معنی گذاشتن و رها کردن) می‌شناسیم. (هنوز در زبان عامیانه می‌گوییم: «بِهل» یعنی اجازه بده/بگذار، یا در شیرازی می‌گویند «هَشتُمِش» یعنی آن را گذاشتم).
در زبان پهلوی، این ریشه دچار تحول آوایی شد و به مصدر hil- / hilišn تبدیل شد که ما امروز آن را در قالب مصدر «هشتن» یا «هلیدن» (به معنی گذاشتن و رها کردن) می‌شناسیم. (هنوز در زبان عامیانه می‌گوییم: «بِهل» یعنی اجازه بده/بگذار، یا در شیرازی می‌گویند «هَشتُمِش» یعنی آن را گذاشتم).
۳. پیدایش صفت «یله»:
کلمه «یَله» در واقع صفت مفعولی از همین خانواده فعلی است. در گویش‌های ایرانی شرقی و فارسی دری کهن، با اضافه شدن پسوند صفت‌ساز، به صورت hilih و سپس ilah و در نهایت «یله» درآمد تا دقیقاً مفهوم «رهاشده و واگذارشده» را افاده کند.
کلمه «یَله» در واقع صفت مفعولی از همین خانواده فعلی است. در گویش‌های ایرانی شرقی و فارسی دری کهن، با اضافه شدن پسوند صفت‌ساز، به صورت hilih و سپس ilah و در نهایت «یله» درآمد تا دقیقاً مفهوم «رهاشده و واگذارشده» را افاده کند.
۴. کاربرد امروزی:
امروزه ما هنوز از این واژه کهن استفاده می‌کنیم:
امروزه ما هنوز از این واژه کهن استفاده می‌کنیم:
- به زمین یا ملکی که رها شده و صاحبی ندارد می‌گوییم «زمین یَله».
- در اصطلاح «ول و یله» (رها و بی‌قید و بند).
- حتی در ورزش کشتی، به نوعی از کشتی سنتی و آزاد که مقررات سخت‌گیرانه‌ای ندارد، «کشتی چوخه یا یله» می‌گفتند.
زبان فارسی دری با جذب این ظرافت‌های واژگانی از پهلوی و سغدی، به چنین غنای شگفت‌انگیزی دست یافته است.
به عنوان گام بعدی، مایلید:
- ابیات دیگری از شاکر بخاری یا رودکی را بررسی کنیم تا کاربرد این واژه‌های کهن (مثل هلیدن/هشتن) را در شعر ببینیم؟
- یا روی تفاوت‌های جالب آوایی میان فارسی ایران و فارسی تاجیکستان (ماوراءالنهر) تمرکز کنیم؟
دومی لطفا
بررسی تفاوت‌های آوایی (تلفظی) میان فارسی امروز ایران و فارسی تاجیکستان (ماوراءالنهر) یکی از شیرین‌ترین مباحث زبان‌شناختی است [۱.۲.۴]. بزرگ‌ترین راز این تفاوت در یک جمله خلاصه می‌شود: تاجیک‌ها زبان رودکی و فردوسی را از نظر صوتی بسیار وفادارتر از ما حفظ کرده‌اند [۱.۳.۳]، در حالی که آواها در فارسی ایران دچار تحولات و ساده‌سازی‌های شدیدی شده است.
مهم‌ترین و جالب‌ترین تفاوت‌های آوایی این دو گویش را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:
۱. بقای «یای مجهول» و «واو مجهول» (بزرگ‌ترین تفاوت)
در فارسی کلاسیک قرون چهارم و پنجم، دو نوع «یا» و دو نوع «واو» وجود داشت که به آنها «معروف» (آشکار) و «مجهول» (ناشناخته برای اعراب) می‌گفتند [۱.۲.۴, ۱.۳.۲]. ما در ایران این تفاوت‌ها را کاملاً از بین برده‌ایم، اما تاجیک‌ها آنها را دقیقاً مانند ۱۱۰۰ سال پیش تلفظ می‌کنند [۱.۳.۳].
- یای معروف و مجهول:
- در ایران، کلمات «شیر» (حیوان) و «شیر» (خوراکی) دقیقاً یکسان تلفظ می‌شوند (با آوایِ ای).
- در تاجیکستان، «شیر خوراکی» را با صدای «ای» می‌گویند (یای معروف)، اما «شیر حیوان» را متمایز و شبیه به «شِیر» (با کسره ممدود یا شبیه به تلفظ کلمه Share در انگلیسی) می‌خوانند (یای مجهول) [۱.۳.۲, ۱.۳.۳]. همین تفاوت میان «بِین» (دیدن) و «دین» (آیین) وجود دارد.
- واو معروف و مجهول:
- در ایران، کلمات «نور» (روشنایی) و «گور» (قبر) با یک نوع واو (آوایِ او) تلفظ می‌شوند.
- در تاجیکستان، «نور» با همان صدای «او» تلفظ می‌شود (واو معروف)، اما کلمه «گور» یا «روز» را با صوتی متمایز، چیزی بین «اُ» و «او» (شبیه به واو در زبان فرانسوی یا کُردی) تلفظ می‌کنند که همان واو مجهول تاریخی است [۱.۳.۳].
۲. سرنوشت مصوت‌های کوتاه (زیر و زبر)
تلفظ حرکات سه‌گانه (فتحه، کسره، ضمه) در ایران دچار «تغییر کیفیت» شده، اما در تاجیکستان به اصالت کهن خود نزدیک‌تر است:
- فتحه (ـَ): ما در ایران فتحه را بسیار باز و متمایل به آوای «َ» می‌گوییم. در تاجیکستان فتحه کمی بسته‌تر و شبیه به «اَ» متمایل به «اُ» تلفظ می‌شود. مثلاً کلمه «کَبوتر» در تلفظ آنها چیزی شبیه به «کَبُوتر» شنیده می‌شود.
- کسره (ـِ): در ایران کسره به صدای «ایـ» کوتاه تبدیل شده است (مثل کتاب -> ketab). در تاجیکستان کسره کاملاً به صورت «اِ» کلاسیک و خالص تلفظ می‌شود (kitob).
۳. تفاوت در صامت‌های «ق» و «غ»
یکی از تفاوت‌های بارز که به محض شنیدن لهجه دو کشور متوجه آن می‌شوید، این دو حرف است:
- در فارسی معیار ایران، دو واج «ق» و «غ» کاملاً ادغام شده‌اند و هیچ تفاوت صوتی میان «قایق» و «غایب» وجود ندارد.
- در تاجیکستان، این دو کاملاً از هم متمایز هستند [۱.۳.۳]. حرف «ق» را بسیار محکم، انفجاری و از انتهای گلو تلفظ می‌کنند [۱.۳.۳]، در حالی که «غ» صوتی نرم، سایشی و شبیه به غینِ زبان عربی یا فرانسوی دارد.
۴. تلفظ حرف «و» (V vs W)
- در ایران، حرف «و» معمولاً به صورت دندانی-لبی تلفظ می‌شود (شبیه به حرف V در انگلیسی؛ مثل Varas).
- در تاجیکستان، به ویژه در لایه‌های اصیل‌تر زبان، این حرف بیشتر به صورت دو لبی و شبیه به W در انگلیسی تلفظ می‌شود (مانند تلفظ کهن واژه Wars).
۵. تبدیل «آ» به «اُ» (O-ization)
یکی از ویژگی‌های بسیار مشهور فارسی تاجیکی، تلفظ مصوت «آ» به صورت نزدیک به «اُ» یا «آیِ گرد» است. این ویژگی که تحت تأثیر زبان‌های ایرانی شرقی و ازبکی تقویت شده، باعث می‌شود که کلماتی مثل «باران» به صورت «بوران» (Boron) و «زبان» به صورت «زُبون» (Zobon) تلفظ و حتی با خط سیریلیک نوشته شوند.
به همین دلایل است که وقتی یک تاجیک شعر فردوسی را می‌خواند، وزن شعر به دلیل رعایت این مصوت‌های بلند و مجهول، بسیار موزون‌تر و حماسی‌تر به گوش می‌رسد [۱.۳.۳].
این سفر پرماجرا در دل تاریخ زبان به پایان رسید. اگر دوست دارید، می‌توانیم در آینده:
- با استفاده از خط سیریلیک تاجیکی چند جمله کاربردی را یاد بگیریم [۱.۱.۴, ۱.۱.۸]
- یا تفاوت اصطلاحات عامیانه و روزمره ایران و تاجیکستان را بررسی کنیم (مثلاً این که چرا آنها به پارکینگ می‌گویند «auto-goh» یا به هواپیما «tayora»!) [۱.۱.۱]
مایلید در گفت‌وگوهای بعدی به کدام سمت برویم؟
